فصل نهم- نظریه عمومی سیستم‌ها؛ نخستین تلاش برای ایجاد زبان مشترک علمی:بخش اول

۹.۱. مقدمه: مسئله‌ای که نظریه عمومی سیستم‌ها می‌خواست حل کند

۹.۱.۱. بحران پراکندگی دانش در نیمه اول قرن بیستم

فصل هشتم نشان داد که تفکر سیستمی حاصل یک تحول تدریجی در فلسفه و علم بود؛ تحولی که از تمرکز صرف بر اجزا به سمت توجه به روابط، سازمان‌یافتگی و کل‌ها حرکت کرد. اما این تحول، در نیمه اول قرن بیستم با یک بحران معرفتی جدی روبه‌رو شد که نه فقط یک مسئله سازمانی، بلکه یک مسئله بنیادین درباره ماهیت خود دانش بود. دانش علمی، به‌طور فزاینده‌ای به شاخه‌های تخصصی تقسیم شده بود و هر شاخه، زبان، روش‌ها و معیارهای اعتبار خاص خود را پرورش داده بود. این پراکندگی، در نگاه اول، نشانه بلوغ علم به نظر می‌رسید: هر رشته، به عمق بخشیدن به دانش خود می‌پرداخت و مرزهای خود را با دقت تعریف می‌کرد. اما در نگاه عمیق‌تر، نشانه‌ای از یک بحران معرفتی بود که برتالانفی آن را «بحران پراکندگی» می‌نامید.

برای درک عمق این بحران، باید به یک واقعیت تاریخی توجه کرد: بسیاری از مسائل مهمی که علم مدرن با آن‌ها روبه‌رو بود، در مرزهای رشته‌های تخصصی جای نمی‌گرفتند. رفتار یک موجود زنده، نه فقط موضوع زیست‌شناسی، بلکه موضوع فیزیک، شیمی و اطلاعات بود. پویایی یک سازمان، نه فقط موضوع مدیریت، بلکه موضوع روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و اقتصاد بود. بحران‌های اجتماعی، نه فقط موضوع جامعه‌شناسی، بلکه موضوع علوم سیاسی، اقتصاد و روان‌شناسی بودند. علم مدرن، در تلاش برای عمق بخشیدن به دانش تخصصی، ارتباط میان این حوزه‌ها را از دست داده بود.

این بحران، در سطح زبانی نیز نمود داشت. زیست‌شناس از «هومئوستازی» صحبت می‌کرد، اقتصاددان از «تعادل بازار»، جامعه‌شناس از «انسجام اجتماعی» و مهندس از «بازخورد». هر یک از این مفاهیم، بیان‌های متفاوتی از یک ایده مشترک بودند: توانایی سیستم برای حفظ سازمان خود در برابر تغییرات محیطی. اما فقدان زبان مشترک، امکان گفت‌وگوی معنادار میان این حوزه‌ها را از بین برده بود. هر رشته، جزیره‌ای مستقل شده بود که ساکنان آن، تنها با هم‌وطنان خود گفت‌وگو می‌کردند.

۹.۱.۲. تخصص‌گرایی و قیمت آن: جزیره‌های معرفتی

برای درک چرایی این پراکندگی، باید به مسیر تاریخی تخصص‌گرایی بازگردیم. در قرن نوزدهم، رشد سریع اطلاعات، افزایش تعداد پژوهشگران و ضرورت دقت روش‌شناختی، فرآیند تقسیم‌بندی رشته‌های علمی را تشدید کرد. دانشگاه‌ها به دانشکده‌ها و گروه‌های آموزشی تقسیم شدند و هر رشته، زبان، روش‌ها و معیارهای اعتبار خاص خود را توسعه داد. این تقسیم‌بندی، مزایای آشکاری داشت: عمق بخشیدن به دانش، افزایش دقت روش‌شناختی و ایجاد اجتماعات علمی منسجم. اما همزمان، پیامدهای پنهانی نیز به بار آورد که در قرن بیستم آشکار شدند.

کنث بولدینگ، اقتصاددان و نظریه‌پرداز سیستم‌ها، در مقاله کلاسیک خود «نظریه عمومی سیستم‌ها: اسکلت علم» (۱۹۵۶)، تصویر گویایی از این وضعیت ارائه می‌دهد. او علم را به بنایی تشبیه می‌کند که هر رشته، اتاقی جداگانه در آن است و دیوارهای میان اتاق‌ها، هرچند استحکام بخشیده‌اند، ارتباط را نیز مسدود کرده‌اند. بولدینگ پیشنهاد می‌کند که نظریه عمومی سیستم‌ها می‌تواند به‌عنوان «اسکلت» مشترکی عمل کند که این اتاق‌های جداگانه را به هم متصل می‌کند (Boulding, 1956). این استعاره، نه فقط یک تصویر ادبی، بلکه بیانگر یک تشخیص معرفتی است: علم مدرن، به‌واسطه تخصصی‌شدن افراطی، توانایی دیدن کلیت را از دست داده است.

مثال کاربردی: مسئله آب در یک حوضه آبریز. یک حوضه آبریز را در نظر بگیرید که در آن، آب میان کشاورزان، شهرها، صنایع و اکوسیستم‌های طبیعی تقسیم می‌شود. هیدرولوژیست‌ها، چرخه آب را مدل‌سازی می‌کنند؛ اقتصاددانان، ارزش اقتصادی آب را محاسبه می‌کنند؛ جامعه‌شناسان، الگوهای مصرف و نابرابری‌های اجتماعی را مطالعه می‌کنند؛ دانشمندان علوم سیاسی، موانع نهادی مدیریت آب را بررسی می‌کنند؛ و بوم‌شناسان، پیامدهای زیست‌محیطی برداشت آب را تحلیل می‌کنند. هر یک از این تحلیل‌ها، بخشی از حقیقت را روشن می‌کند، اما هیچ‌یک به‌تنهایی نمی‌تواند راه‌حل مؤثری ارائه دهد. مدیریت پایدار آب، مستلزم سنتز این دانش‌ها در یک چارچوب سیستمی است که همزمان ابعاد هیدرولوژیکی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست‌محیطی را در نظر بگیرد (Pahl-Wostl, 2019).

۹.۱.۳. پرسش بنیادین برتالانفی و برنامه GST

نظریه عمومی سیستم‌ها (GST) پاسخی به همین بحران بود. پرسش بنیادین برتالانفی این بود: آیا می‌توان اصول مشترکی را یافت که در همه انواع سیستم‌ها — از موجودات زنده تا سازمان‌ها و جوامع — وجود داشته باشند؟ آیا مفاهیمی چون سازمان، تعادل، بازخورد و مرز، صرفاً استعاره‌هایی هستند که در هر حوزه معنای متفاوتی دارند، یا اصولی واقعی که در سطوح مختلف واقعیت عمل می‌کنند؟

این پرسش، در نگاه اول، ساده به نظر می‌رسد، اما پیامدهای عمیقی دارد. اگر اصول مشترکی وجود داشته باشند، آنگاه می‌توان از یافته‌های یک حوزه برای فهم حوزه‌های دیگر استفاده کرد. اگر یک اکوسیستم و یک سازمان، الگوهای مشابهی از خود نشان می‌دهند، آنگاه می‌توان از یافته‌های بوم‌شناسی برای فهم پویایی سازمانی بهره برد — و بالعکس. این امکان، نه فقط یک صرفه‌جویی در تلاش علمی، بلکه یک پیشرفت معرفتی است: کشف وحدت در تنوع.

GST نخستین تلاش جدی برای تبدیل نگاه سیستمی به یک زبان عمومی علمی بود. هدف برتالانفی، نه جایگزینی علوم تخصصی، بلکه ایجاد چارچوبی برای اتصال آن‌ها بود. او استدلال می‌کرد که سیستم‌های مختلف — از سلول تا اکوسیستم، از سازمان تا جامعه — الگوهای سازمان‌یابی مشترکی از خود نشان می‌دهند که می‌توان آن‌ها را با مفاهیم مشترک توصیف کرد (Bertalanffy, 1968; Boulding, 1956).

مثال کاربردی: مفهوم «سازمان‌یافتگی». مفهوم «سازمان‌یافتگی» را در سه حوزه مختلف در نظر بگیرید. در زیست‌شناسی، سازمان‌یافتگی به نحوه چیدمان اندام‌ها، سلول‌ها و مولکول‌ها در یک موجود زنده اشاره دارد که به آن امکان می‌دهد عملکردهای حیاتی خود را انجام دهد. پس در اقتصاد، سازمان‌یافتگی به نحوه توزیع نقش‌ها، منابع و اطلاعات در یک بازار اشاره دارد که به آن امکان می‌دهد کارآمد عمل کند. در جامعه‌شناسی، سازمان‌یافتگی به نحوه شکل‌گیری نهادها، هنجارها و روابط اجتماعی اشاره دارد که به جامعه امکان می‌دهد پایدار بماند. پس در هر سه حوزه، «سازمان‌یافتگی» به یک ایده مشترک اشاره دارد: نحوه چیدمان اجزا به‌گونه‌ای که کل، عملکردی بیش از مجموع اجزا داشته باشد. GST، این ایده مشترک را به‌عنوان یک مفهوم علمی معرفی می‌کند که می‌تواند در همه این حوزه‌ها به‌کار رود (Caws, 2015).

۹.۲. لودویگ فون برتالانفی: از زیست‌شناسی ارگانیسمی تا نظریه سیستم‌ها

۹.۲.۱. زندگی و مسیر فکری بنیان‌گذار

لودویگ فون برتالانفی (۱۹۰۱–۱۹۷۲)، زیست‌شناس و فیلسوف اتریشی، یکی از تأثیرگذارترین متفکران قرن بیستم است که مسیر فکری او، از زیست‌شناسی ارگانیسمی به یک برنامه علمی عمومی منتهی شد. برتالانفی در سال ۱۹۰۱ در اتریش به دنیا آمد و در دانشگاه وین در رشته زیست‌شناسی تحصیل کرد. او در سال ۱۹۲۶، در سن ۲۵ سالگی، دکترای خود را دریافت کرد و در همان سال، نخستین مقاله خود را درباره «نظریه سیستم‌ها» منتشر کرد. این مقاله، اگرچه در آن زمان چندان مورد توجه قرار نگرفت، اما بنیان‌های فکری GST را پی‌ریزی کرد (Bertalanffy, 1968).

مسیر فکری برتالانفی، تحت تأثیر چند جریان فکری قرار داشت. نخست، سنت فلسفی آلمانی — به‌ویژه پدیدارشناسی هوسرل و هرمنوتیک دیلتای — که بر اهمیت فهم کلیت و زمینه تأکید می‌کرد. دوم، زیست‌شناسی ارگانیسمی — به‌ویژه آثار یاکوب فون اکسکول و هانس 드ریش — که موجود زنده را به‌عنوان یک کل سازمان‌یافته در نظر می‌گرفت. سوم، فیزیک ترمودینامیک — به‌ویژه مفهوم آنتروپی — که برتالانفی آن را برای فهم سیستم‌های باز به‌کار گرفت (Bertalanffy, 1968; Caws, 2015).

برتالانفی در سال ۱۹۴۹ به کانادا مهاجرت کرد و در دانشگاه‌های اتاوا، آلبرتا و بوفالو تدریس کرد. در دهه ۱۹۵۰، او همراه با کنث بولدینگ، رالف جرارد و آناتول راپوپورت، «انجمن پژوهش‌های عمومی سیستم‌ها» را بنیان گذاشت که بعدها به «انجمن بین‌المللی علوم سیستم‌ها» تبدیل شد. یکی از اهداف اصلی این انجمن، بررسی «هم‌ریختی مفاهیم، قوانین و مدل‌ها در حوزه‌های مختلف» بود (ISSS, 2024). کتاب اصلی برتالانفی، «نظریه عمومی سیستم‌ها: مبانی، توسعه، کاربردها»، در سال ۱۹۶۸ منتشر شد و به یکی از متون بنیادین تفکر سیستمی تبدیل شد.

۹.۲.۲. نقد ماشین‌گرایی و حیات‌گرایی در زیست‌شناسی

برتالانفی مسیر فکری خود را با نقد دو رویکرد غالب در زیست‌شناسی قرن بیستم آغاز کرد: ماشین‌گرایی و حیات‌گرایی. ماشین‌گرایی — که ریشه در فلسفه دکارت و فیزیک نیوتنی داشت — موجود زنده را همچون ماشینی پیچیده در نظر می‌گرفت که رفتارش را می‌توان با قوانین فیزیک و شیمی توضیح داد. از این منظر، یک موجود زنده، مجموعه‌ای از اجزای مکانیکی است که هر یک، عملکرد مشخصی دارد و کل، مجموع ساده این عملکردهاست.

برتالانفی استدلال می‌کرد که ماشین‌گرایی، از توضیح پدیده‌هایی چون خودتنظیمی، رشد و تکامل ناتوان است. برای درک این ناتوانی، می‌توان به پدیده «هومئوستازی» اشاره کرد: توانایی موجود زنده برای حفظ تعادل درونی در برابر تغییرات محیطی. بدن انسان، دمای خود را در محدوده‌ای باریک حفظ می‌کند، سطح قند خون را تنظیم می‌کند و تعادل اسید-باز را حفظ می‌کند. هیچ‌یک از این تنظیمات، محصول عملکرد یک اندام نیست؛ بلکه نتیجه تعاملات پیچیده میان چندین سیستم است. ماشین‌گرایی، از توضیح این تعاملات ناتوان است؛ زیرا در نگاه ماشینی، هر جزء، عملکردی مستقل و از پیش تعیین‌شده دارد (Bertalanffy, 1968).

حیات‌گرایی — که در واکنش به محدودیت‌های ماشین‌گرایی شکل گرفت — به وجود نیروی حیاتی غیرقابل تقلیل اشاره می‌کرد که موجودات زنده را از موجودات بی‌جان متمایز می‌سازد. از این منظر، حیات، یک ویژگی بنیادین و غیرقابل تقلیل به فیزیک و شیمی است. برتالانفی این رویکرد را نیز ناکافی می‌دانست؛ زیرا با پذیرش یک نیروی غیرقابل توضیح، از ارائه تبیین علمی ناتوان می‌ماند (Bertalanffy, 1968).

برتالانفی راه سومی پیشنهاد کرد: ارگانیسم‌گرایی — رویکردی که موجود زنده را به‌عنوان یک کل سازمان‌یافته در نظر می‌گیرد که رفتارش را نمی‌توان با تحلیل اجزا به‌تنهایی توضیح داد. از این منظر، حیات، نه یک نیروی متافیزیکی، بلکه یک ویژگی نوظهور است که از سازمان‌یافتگی کل پدید می‌آید. این بینش، بنیان فکری GST را شکل داد (Bertalanffy, 1968; Caws, 2015).

مثال کاربردی: سلول به‌عنوان یک سیستم زنده. یک سلول را در نظر بگیرید. اگر همه اجزای سلول — غشا، سیتوپلاسم، هسته، میتوکندری — را جداگانه و با دقت کامل مطالعه کنیم، باز هم نمی‌توانیم توضیح دهیم که چرا سلول زنده است. حیات، نه محصول عملکرد یک جزء خاص، بلکه محصول تعاملات میان اجزاست. میتوکندری بدون تغذیه از سیتوپلاسم، غشا بدون محتوای درونی، و هسته بدون سیتوپلاسم، همگی بی‌معنا هستند. حیات، یک ویژگی نوظهور است که از سازمان‌یافتگی کل پدید می‌آید. این بینش، نقطه مقابل ماشین‌گرایی است که حیات را به مجموع عملکردهای مکانیکی اجزا تقلیل می‌دهد (Bertalanffy, 1968).

۹.۲.۳. از ارگانیسم‌گرایی به نظریه سیستم‌های باز

مهم‌ترین مشارکت فنی برتالانفی، نظریه «سیستم‌های باز» بود. فیزیک کلاسیک، عمدتاً بر سیستم‌های بسته متمرکز بود — سیستم‌هایی که در انزوا از محیط خود در نظر گرفته می‌شدند. در یک سیستم بسته، بر اساس قانون دوم ترمودینامیک، آنتروپی (بی‌نظمی) به‌طور مداوم افزایش می‌یابد تا سیستم به تعادل ترمودینامیکی برسد — وضعیتی که در آن، هیچ تغییر قابل مشاهده‌ای رخ نمی‌دهد. این وضعیت، در فیزیک، معادل «مرگ حرارتی» است.

برتالانفی استدلال کرد که موجودات زنده، سیستم‌های بسته نیستند. آن‌ها از طریق تبادل مستمر ماده، انرژی و اطلاعات با محیط خود، خود را حفظ می‌کنند. یک موجود زنده، نه به‌واسطه رسیدن به تعادل ترمودینامیکی (که به مرگ منجر می‌شود)، بلکه به‌واسطه حفظ یک «حالت پایای پویا» زنده می‌ماند. در این حالت، ساختار و عملکرد سیستم حفظ می‌شود، اما این حفظ، نه به‌واسطه ثبات، بلکه به‌واسطه فرآیندهای مستمر تنظیم رخ می‌دهد (Bertalanffy, 1950, 1968).

این بینش، پیامدهای انقلابی داشت. اگر موجودات زنده سیستم‌های باز هستند، آنگاه اصولی که در سیستم‌های بسته عمل می‌کنند — مانند قانون دوم ترمودینامیک که به افزایش آنتروپی منجر می‌شود — ممکن است در سیستم‌های باز به‌طور متفاوتی عمل کنند. برتالانفی استدلال کرد که سیستم‌های باز می‌توانند آنتروپی خود را کاهش دهند و به سطوح بالاتری از سازمان‌یافتگی دست یابند — پدیده‌ای که در موجودات زنده، اکوسیستم‌ها و سازمان‌های اجتماعی قابل مشاهده است (Bertalanffy, 1968).

مثال کاربردی: تفاوت سلول و کریستال. برای درک تفاوت سیستم باز و بسته، می‌توان سلول و کریستال را مقایسه کرد. کریستال، یک سیستم بسته است: اتم‌های آن در یک ساختار منظم چیده شده‌اند و سیستم به تعادل ترمودینامیکی رسیده است. کریستال، رشد نمی‌کند، تکامل نمی‌یابد و خود را تنظیم نمی‌کند. سلول، در مقابل، یک سیستم باز است: از محیط خود مواد و انرژی می‌گیرد، آن‌ها را به مولکول‌های پیچیده تبدیل می‌کند، ضایعات را دفع می‌کند و خود را بازتولید می‌کند. سلول، هرگز به تعادل نمی‌رسد؛ بلکه در یک حالت پایای پویا باقی می‌ماند. این تفاوت بنیادین، نشان می‌دهد که چرا فیزیک کلاسیک، از توضیح پدیده‌های حیات ناتوان است (Bertalanffy, 1968).

۹.۳. جهان به‌عنوان مجموعه‌ای از سیستم‌های باز

۹.۳.۱. انقلاب مفهومی سیستم باز

مفهوم «سیستم باز» — که به‌عنوان یک سیستم که ورودی‌ها و خروجی‌ها را با محیط خود مبادله می‌کند تعریف می‌شود (von Bertalanffy, 1968) — مهم‌ترین مشارکت GST در تغییر نگاه به سیستم‌ها بود. در نگاه سنتی، سیستم به‌عنوان واحدی خودبسنده در نظر گرفته می‌شد که رفتارش را می‌توان بدون توجه به محیط توضیح داد. در نگاه GST، سیستم و محیط به‌طور جدایی‌ناپذیری در هم تنیده‌اند. یک سیستم باز، نه فقط از محیط تأثیر می‌پذیرد، بلکه بر محیط نیز تأثیر می‌گذارد (SEBoK, 2025).

این انقلاب مفهومی، پیامدهای عمیقی برای همه حوزه‌های دانش داشت. در زیست‌شناسی، نشان داد که موجود زنده را نمی‌توان بدون توجه به اکوسیستم و محیط زیستی‌اش فهمید. پس در اقتصاد، نشان داد که یک اقتصاد ملی را نمی‌توان بدون توجه به تجارت بین‌الملل و جریان‌های سرمایه فهمید. در جامعه‌شناسی، نشان داد که یک جامعه را نمی‌توان بدون توجه به تعاملاتش با سایر جوامع فهمید. پس در مدیریت، نشان داد که یک سازمان را نمی‌توان بدون توجه به بازار، رقبا و محیط نهادی‌اش فهمید.

مثال کاربردی: یک سازمان به‌عنوان سیستم باز. یک شرکت تولیدی را در نظر بگیرید. رویکرد سنتی، سازمان را همچون ماشینی در نظر می‌گیرد که ورودی‌ها را به خروجی‌ها تبدیل می‌کند. رویکرد GST نشان می‌دهد که سازمان، یک سیستم باز است: مواد خام، نیروی کار، سرمایه و اطلاعات از محیط وارد می‌شوند؛ محصولات، خدمات، ضایعات و اطلاعات به محیط خارج می‌شوند؛ و بازخوردهای محیط (رضایت مشتری، واکنش رقبا، تغییرات مقررات) بر رفتار آینده سازمان تأثیر می‌گذارند. اگر سازمان فقط بر فرآیندهای درونی خود متمرکز شود و محیط را نادیده بگیرد، ممکن است در برابر تغییرات محیطی آسیب‌پذیر شود (SEBoK, 2025).

مثال کاربردی: اکوسیستم به‌عنوان سیستم باز. یک جنگل را در نظر بگیرید. جنگل، از محیط خود نور خورشید، آب و مواد مغذی دریافت می‌کند و در مقابل، اکسیژن، بخار آب و مواد آلی به محیط می‌دهد. جنگل، نه یک واحد بسته و ایستا، بلکه یک سیستم پویا است که با محیط خود در تعامل مستمر است. اگر جنگل را به‌عنوان یک سیستم بسته در نظر بگیریم، نمی‌توانیم توضیح دهیم که چرا جنگل رشد می‌کند، تکامل می‌یابد و با تغییرات اقلیمی سازگار می‌شود. تنها با درک جنگل به‌عنوان یک سیستم باز، می‌توانیم پویایی آن را بفهمیم (Odum, 1997).

۹.۳.۲. تبادل انرژی، ماده و اطلاعات

برتالانفی تأکید می‌کرد که تبادل میان سیستم و محیط، نه فقط تبادل ماده و انرژی، بلکه تبادل اطلاعات را نیز شامل می‌شود. این بینش، بعدها توسط سایبرنتیک بسط یافت، اما ریشه آن در GST است. یک موجود زنده، نه فقط از طریق غذا و اکسیژن با محیط تعامل می‌کند، بلکه از طریق سیگنال‌های حسی و اطلاعات محیطی نیز. یک سازمان، نه فقط از طریق مواد خام و محصولات، بلکه از طریق اطلاعات بازار، بازخورد مشتریان و سیگنال‌های سیاسی با محیط تعامل می‌کند (Bertalanffy, 1968).

این بینش، پیامدهای عمیقی برای فهم سیستم‌های پیچیده دارد. در نگاه سنتی، اطلاعات، یک مفهوم حاشیه‌ای بود که عمدتاً به فناوری‌های ارتباطی مربوط می‌شد. در نگاه GST، اطلاعات، یک مؤلفه بنیادین هر سیستم باز است: بدون جریان اطلاعات، سیستم نمی‌تواند خود را تنظیم کند، با محیط سازگار شود یا تکامل یابد. این بینش، در دهه‌های بعد به یکی از مبانی نظریه سیستم‌های اجتماعی و سازمانی تبدیل شد.

مثال کاربردی: اینترنت به‌عنوان سیستم باز جهانی. اینترنت، نمونه‌ای بارز از یک سیستم باز جهانی است. این سیستم، نه فقط داده‌ها را میان میلیاردها کاربر مبادله می‌کند، بلکه به‌طور مستمر با محیط خود — اقتصاد، سیاست، فرهنگ، فناوری — در تعامل است. ظهور پلتفرم‌های رسانه اجتماعی، نه فقط یک نوآوری فنی، بلکه تغییری در نحوه تعامل سیستم اینترنت با محیط اجتماعی بود. همزمان، فشارهای سیاسی و مقرراتی، بر نحوه تکامل این سیستم تأثیر می‌گذارند. اینترنت، نمونه‌ای است از سیستمی که مرزهای آن به‌طور مداوم در حال تغییر است و نمی‌توان آن را بدون توجه به محیط گسترده‌تر فهمید.

مثال کاربردی: سیستم ایمنی به‌عنوان سیستم تبادل اطلاعات. سیستم ایمنی بدن، نمونه‌ای از یک سیستم باز است که تبادل اطلاعات در آن، نقش محوری دارد. سلول‌های ایمنی، از طریق مولکول‌های سیگنالینگ (سایتوکاین‌ها) با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. این ارتباطات، به سیستم ایمنی امکان می‌دهد تا حضور پاتوژن‌ها را تشخیص دهد، پاسخ مناسب را انتخاب کند و پس از مهار عفونت، به حالت پایای پویا بازگردد. اختلال در جریان اطلاعات — مثلاً به‌واسطه جهش در گیرنده‌های سلولی — می‌تواند به بیماری‌های خودایمنی یا نقص ایمنی منجر شود. این مثال نشان می‌دهد که اطلاعات، نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه یک مؤلفه واقعی و حیاتی سیستم‌های زنده است (Tretter et al., 2021).

۹.۳.۳. حالت پایای پویا و معنای آن

یکی از مفاهیم کلیدی GST، تمایز میان «تعادل» (equilibrium) و «حالت پایای پویا» (steady state) است. در سیستم‌های بسته، تعادل به وضعیتی پایدار اشاره دارد که در آن، هیچ تغییری رخ نمی‌دهد. اما سیستم‌های باز، هرگز به تعادل کامل نمی‌رسند. آن‌ها در حالت پایای پویا باقی می‌مانند: وضعیتی که در آن، ساختار و عملکرد سیستم حفظ می‌شود، اما این حفظ، نه به‌واسطه ثبات، بلکه به‌واسطه تبادل مستمر با محیط رخ می‌دهد (Bertalanffy, 1968).

این تمایز، در نگاه اول، ممکن است صرفاً یک ظرافت مفهومی به نظر برسد، اما پیامدهای عمیقی دارد. اگر سیستم‌های باز در حالت پایای پویا هستند، آنگاه «ثبات» نه یک ویژگی مطلوب، بلکه نشانه‌ای از مرگ سیستم است. یک سازمان که «به تعادل رسیده است» — یعنی دیگر با محیط خود تعامل نمی‌کند — در واقع در حال مرگ است. یک اقتصاد که «به تعادل رسیده است» — یعنی دیگر نوآوری و تغییر در آن رخ نمی‌دهد — در حال رکود است. این بینش، در دهه‌های بعد به یکی از مبانی نظریه مدیریت و سازمان تبدیل شد.

مثال کاربردی: هومئوستازی در بدن انسان. بدن انسان، نمونه‌ای از یک سیستم باز در حالت پایای پویا است. دمای بدن، سطح قند خون و تعادل اسید-باز، در محدوده‌ای باریک حفظ می‌شوند، اما این حفظ، نه به‌واسطه ثبات ایستا، بلکه به‌واسطه فرآیندهای مستمر تنظیم (تعریق، لرزش، ترشح هورمون‌ها) رخ می‌دهد. اگر بدن به تعادل کامل برسد — یعنی اگر همه فرآیندهای تنظیمی متوقف شوند — مرگ رخ می‌دهد. همین الگو در سازمان‌ها نیز قابل مشاهده است: سازمانی که «به تعادل رسیده است» — یعنی دیگر با محیط خود تعامل نمی‌کند — در واقع در حال مرگ است (Bertalanffy, 1968; SEBoK, 2025).

مثال کاربردی: حالت پایای پویا در اقتصاد. یک اقتصاد ملی را در نظر بگیرید. در نگاه سنتی، تعادل اقتصادی به وضعیتی اشاره دارد که در آن، عرضه و تقاضا برابر می‌شوند و هیچ نیرویی برای تغییر وجود ندارد. اما در نگاه GST، اقتصاد، یک سیستم باز است که در حالت پایای پویا باقی می‌ماند: تولید، مصرف، سرمایه‌گذاری و نوآوری، به‌طور مستمر در جریان‌اند. اگر اقتصاد به تعادل کامل برسد — یعنی اگر نوآوری متوقف شود، سرمایه‌گذاری متوقف شود و مصرف به سطح ثابتی برسد — رکود رخ می‌دهد. این بینش، نشان می‌دهد که «تعادل» در اقتصاد، نه یک هدف مطلوب، بلکه نشانه‌ای از رکود و مرگ اقتصادی است (Arthur, 2015).

۹.۴. اصول بنیادی نظریه عمومی سیستم‌ها

۹.۴.۱. کل‌گرایی: کل، بیش از مجموع اجزا

اصل کل‌گرایی (holism) — که برتالانفی آن را «اصل اساسی» GST می‌دانست — بیان می‌کند که «کل، بیش از مجموع اجزا است.» این اصل، نه یک ادعای متافیزیکی درباره ماهیت واقعیت، بلکه یک ادعای روش‌شناختی است: رفتار یک سیستم سازمان‌یافته را نمی‌توان با جمع ساده رفتار اجزای منفرد آن توضیح داد. روابط میان اجزا، ویژگی‌های نوظهوری ایجاد می‌کنند که در اجزای منفرد وجود ندارند (Bertalanffy, 1968; Caws, 2015).

برای درک عمق این اصل، باید به تفاوت میان «جمع» و «کل» توجه کرد. جمع، مجموع ساده اجزاست: اگر دو لیوان آب را با هم مخلوط کنیم، حجم آب حاصل، مجموع حجم دو لیوان است. اما کل، سازمان‌یافته است: اگر دو اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن را با هم ترکیب کنیم، مولکول آب حاصل می‌شود که ویژگی‌هایی کاملاً متفاوت از اجزای تشکیل‌دهنده خود دارد — آب، مایع است، در حالی که هیدروژن و اکسیژن، گاز هستند. این پدیده، «ظهور» (emergence) نامیده می‌شود: ویژگی‌هایی که در سطح کل ظاهر می‌شوند اما در سطح اجزا وجود ندارند (Bertalanffy, 1968).

مثال کاربردی: سلول به‌عنوان یک سیستم زنده. یک سلول را در نظر بگیرید. اگر همه اجزای سلول — غشا، سیتوپلاسم، هسته، میتوکندری — را جداگانه و با دقت کامل مطالعه کنیم، باز هم نمی‌توانیم توضیح دهیم که چرا سلول زنده است. حیات، نه محصول عملکرد یک جزء خاص، بلکه محصول تعاملات میان اجزاست. میتوکندری بدون تغذیه از سیتوپلاسم، غشا بدون محتوای درونی، و هسته بدون سیتوپلاسم، همگی بی‌معنا هستند. حیات، یک ویژگی نوظهور است که از سازمان‌یافتگی کل پدید می‌آید (Bertalanffy, 1968).

مثال کاربردی: سازمان به‌عنوان یک کل سازمان‌یافته. یک سازمان را در نظر بگیرید. اگر فقط فهرستی از کارکنان، مهارت‌ها و منابع آن را داشته باشیم، نمی‌توانیم عملکرد آن را پیش‌بینی کنیم. آنچه عملکرد سازمان را تعیین می‌کند، الگوهای تعامل میان کارکنان است: جریان اطلاعات، روابط قدرت، فرهنگ سازمانی و فرآیندهای تصمیم‌گیری. دو سازمان با کارکنان مشابه می‌توانند عملکرد کاملاً متفاوتی داشته باشند، زیرا الگوهای تعامل آن‌ها متفاوت است. سازمان، نه مجموعه‌ای از افراد، بلکه شبکه‌ای از تعاملات است (Bertalanffy, 1968).

مثال کاربردی: هوش به‌عنوان ویژگی نوظهور مغز. مغز انسان را در نظر بگیرید. مغز، از میلیاردها نورون تشکیل شده است که هر یک، به‌تنهایی، یک سلول نسبتاً ساده است. اما تعاملات میان این نورون‌ها، ویژگی‌هایی چون آگاهی، حافظه، زبان و خلاقیت را پدید می‌آورد که در هیچ نورون منفردی وجود ندارند. هوش، نه محصول یک نورون خاص، بلکه محصول سازمان‌یافتگی شبکه نورونی است. این بینش، نشان می‌دهد که چرا مطالعه مغز، بدون توجه به روابط میان نورون‌ها، ناقص می‌ماند (Holland, 1992).

۹.۴.۲. سازمان و تعامل: چگونه کل، بیش از اجزا می‌شود؟

اصل سازمان و تعامل، مکمل اصل کل‌گرایی است. اگر کل، بیش از مجموع اجزا است، این «بیشتر» از کجا می‌آید؟ پاسخ GST این است: از سازمان و تعامل. سیستم، نه مجموعه‌ای از اجزای منفرد، بلکه مجموعه‌ای از اجزای در تعامل است. این تعاملات، ساختاری ایجاد می‌کنند که رفتار کل را تعیین می‌کند (Bertalanffy, 1968).

برای درک این اصل، باید به تفاوت میان «ساختار» و «فرآیند» توجه کرد. ساختار، به چیدمان اجزا اشاره دارد؛ فرآیند، به تعاملات میان آن‌ها. در نگاه سنتی، ساختار، اولویت داشت: برای فهم یک سیستم، باید ابتدا اجزای آن را شناسایی کرد و سپس نحوه چیدمان آن‌ها را فهمید. در نگاه GST، فرآیند، اولویت دارد: برای فهم یک سیستم، باید ابتدا تعاملات میان اجزا را شناسایی کرد و سپس نحوه شکل‌گیری ساختار از این تعاملات را فهمید. این تغییر اولویت، نه فقط یک تغییر روش‌شناختی، بلکه یک تغییر معرفتی است: از «اشیاء» به «روابط»، از «ساختار» به «فرآیند» (Bertalanffy, 1968; Caws, 2015).

مثال کاربردی: سازمان به‌عنوان شبکه تعاملات. یک سازمان را در نظر بگیرید. اگر فقط فهرستی از کارکنان، مهارت‌ها و منابع آن را داشته باشیم، نمی‌توانیم عملکرد آن را پیش‌بینی کنیم. آنچه عملکرد سازمان را تعیین می‌کند، الگوهای تعامل میان کارکنان است: جریان اطلاعات، روابط قدرت، فرهنگ سازمانی و فرآیندهای تصمیم‌گیری. دو سازمان با کارکنان مشابه می‌توانند عملکرد کاملاً متفاوتی داشته باشند، زیرا الگوهای تعامل آن‌ها متفاوت است. سازمان، نه مجموعه‌ای از افراد، بلکه شبکه‌ای از تعاملات است (Bertalanffy, 1968).

مثال کاربردی: بازار به‌عنوان شبکه تعاملات. یک بازار را در نظر بگیرید. اگر فقط فهرستی از خریداران، فروشندگان و کالاها را داشته باشیم، نمی‌توانیم رفتار بازار را پیش‌بینی کنیم. آنچه رفتار بازار را تعیین می‌کند، تعاملات میان این بازیگران است: نحوه شکل‌گیری قیمت‌ها، جریان اطلاعات، انتظارات و الگوهای رفتاری. دو بازار با بازیگران مشابه می‌توانند رفتار کاملاً متفاوتی داشته باشند، زیرا الگوهای تعامل آن‌ها متفاوت است. بازار، نه مجموعه‌ای از معاملات منفرد، بلکه شبکه‌ای از تعاملات است (Arthur, 2015).

۹.۴.۳. سلسله‌مراتب و تمایز: معماری سطوح واقعیت

GST استدلال می‌کند که سیستم‌ها در سطوح مختلف سازمان‌یابی وجود دارند. یک سلول، بخشی از یک اندام است؛ یک اندام، بخشی از یک موجود زنده؛ یک موجود زنده، بخشی از یک اکوسیستم؛ و یک اکوسیستم، بخشی از زیست‌کره. هر سطح، ویژگی‌های نوظهوری دارد که در سطح پایین‌تر وجود ندارد. این سلسله‌مراتب، نه فقط یک طبقه‌بندی توصیفی، بلکه یک اصل سازمان‌یابی است: هر سطح، قوانین و الگوهای خاص خود را دارد، اما همزمان، اصول مشترکی نیز در همه سطوح عمل می‌کنند (Boulding, 1956; Bertalanffy, 1968).

برای درک این اصل، باید به تفاوت میان «سطح» و «مرحله» توجه کرد. سلسله‌مراتب سیستم‌ها، نه یک توالی زمانی، بلکه یک ساختار فضایی-سازمانی است. سطوح مختلف، همزمان وجود دارند و در تعامل با یکدیگرند. این بینش، پیامدهای مهمی برای تحلیل سیستمی دارد: برای فهم یک پدیده، باید هم سطح خاص آن را تحلیل کرد و هم تعاملات آن با سطوح بالاتر و پایین‌تر را در نظر گرفت.

مثال کاربردی: سلسله‌مراتب پیچیدگی بولدینگ. کنث بولدینگ در مقاله «نظریه عمومی سیستم‌ها: اسکلت علم» (۱۹۵۶) یک سلسله‌مراتب از سطوح پیچیدگی پیشنهاد کرد که از ساختارهای ایستا (مانند چارچوب‌های مکانیکی) تا سیستم‌های نمادین و فرهنگی (مانند زبان و هنر) گسترده است. هر سطح، ویژگی‌های نوظهوری دارد: در سطح سلولی، متابولیسم و تولیدمثل؛ در سطح سازمانی، فرهنگ و یادگیری؛ و در سطح اجتماعی، نهادها و هنجارها. این سلسله‌مراتب، ابزاری برای مقایسه سیستم‌ها در حوزه‌های مختلف فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه یک چارچوب واحد می‌تواند برای فهم پدیده‌های زیست‌شناختی، اجتماعی و اقتصادی به‌کار رود (Boulding, 1956).

مثال کاربردی: سلسله‌مراتب در بدن انسان. بدن انسان را در نظر بگیرید. در سطح مولکولی، پروتئین‌ها و اسیدهای نوکلئیک وجود دارند. پس ر سطح سلولی، سلول‌های تخصص‌یافته (عضلانی، عصبی، اپیتلیال) وجود دارند. در سطح بافتی، بافت‌های هماهنگ (عضله، عصبی، پیوندی) وجود دارند. پس در سطح اندامی، اندام‌های تخصص‌یافته (قلب، ریه، کبد) وجود دارند. در سطح سیستمی، سیستم‌های فیزیولوژیک (گردش خون، تنفس، گوارش) وجود دارند. و در سطح کلی، بدن به‌عنوان یک موجود زنده واحد وجود دارد. هر سطح، ویژگی‌های نوظهوری دارد که در سطح پایین‌تر وجود ندارد: در سطح سلولی، متابولیسم؛ در سطح بافتی، هماهنگی؛ در سطح اندامی، عملکرد تخصصی؛ و در سطح کلی، آگاهی و هدفمندی. این سلسله‌مراتب، نشان می‌دهد که چگونه GST می‌تواند سطوح مختلف واقعیت را در یک چارچوب واحد سازمان دهد (Bertalanffy, 1968).

۹.۵. سیستم‌های باز و مرزهای نفوذپذیر

۹.۵.۱. سیستم و محیط: تفکیکی معرفتی

مفهوم «مرز» در GST، نه یک خط فیزیکی، بلکه یک ساختار معرفتی است: مرز، آن دسته از عناصر و روابطی را تعریف می‌کند که بخشی از سیستم در نظر گرفته می‌شوند و آن‌هایی که بخشی از محیط هستند (SEBoK, 2025). مرزهای سیستم‌های باز، «نفوذپذیر» هستند: آن‌ها امکان تبادل ماده، انرژی و اطلاعات را فراهم می‌کنند، اما همزمان، هویت سیستم را حفظ می‌کنند. مرز، نه یک سد، بلکه یک غشای انتخابی است (Bertalanffy, 1968).

این بینش، پیامدهای عمیقی برای تحلیل سیستمی دارد. اگر مرزها ساختارهای معرفتی هستند، آنگاه انتخاب مرز، خود یک تصمیم تحلیلی است که بر نتایج تحلیل تأثیر می‌گذارد. یک اکوسیستم را می‌توان به‌عنوان یک سیستم واحد در نظر گرفت، یا به‌عنوان مجموعه‌ای از سیستم‌های کوچک‌تر؛ بستگی به هدف تحلیل دارد. یک سازمان را می‌توان به‌عنوان یک سیستم واحد در نظر گرفت، یا به‌عنوان مجموعه‌ای از تیم‌ها و بخش‌ها؛ بستگی به سطح تحلیل دارد. این بینش، نشان می‌دهد که تحلیل سیستمی، نه یک فرآیند مکانیکی، بلکه یک فرآیند تفسیری است که مستلزم قضاوت تحلیلی است (Caws, 2015; SEBoK, 2025).

مثال کاربردی: مرزهای یک دانشگاه. یک دانشگاه را در نظر بگیرید. مرزهای آن — چه فیزیکی (دیوارهای دانشگاه) و چه مفهومی (شرایط پذیرش، قوانین آموزشی) — تعیین می‌کنند که چه کسی «عضو» دانشگاه است و چه کسی «بیرون» آن قرار دارد. اما این مرزها نفوذپذیر هستند: دانشجویان، استادان و کارکنان به‌طور مستمر با محیط بیرونی (صنعت، جامعه، دولت) در تعامل‌اند. اگر مرزها بیش از حد بسته باشند، دانشگاه از تحولات اجتماعی و فناورانه عقب می‌ماند؛ اگر بیش از حد باز باشند، هویت و انسجام خود را از دست می‌دهد. مدیریت مرزها، یکی از چالش‌های اصلی رهبری دانشگاه است (SEBoK, 2025).

مثال کاربردی: مرزهای یک اقتصاد ملی. یک اقتصاد ملی را در نظر بگیرید. مرزهای آن — چه جغرافیایی (مرزهای کشور) و چه مفهومی (قوانین تجارت، مقررات سرمایه‌گذاری) — تعیین می‌کنند که چه کالاها، خدمات و سرمایه‌هایی «داخلی» و چه «خارجی» هستند. اما این مرزها نفوذپذیر هستند: اقتصاد ملی، به‌طور مستمر با اقتصاد جهانی در تعامل است. اگر مرزها بیش از حد بسته باشند (مانند اقتصادهای خودکفا)، اقتصاد از فرصت‌های تجارت و نوآوری محروم می‌ماند؛ اگر بیش از حد باز باشند (مانند اقتصادهای وابسته)، اقتصاد در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیر می‌شود. مدیریت مرزها، یکی از چالش‌های اصلی سیاست‌گذاری اقتصادی است.

۹.۵.۲. استقلال و وابستگی: پارادوکس سیستم باز

مفهوم سیستم باز، پارادوکس جالبی را آشکار می‌کند: استقلال و وابستگی همزمان. یک سیستم باز، از یک سو، هویت و سازمان خود را حفظ می‌کند — یعنی تا حدی مستقل از محیط است. از سوی دیگر، بقای آن به تبادل مستمر با محیط وابسته است. این پارادوکس، در همه سیستم‌های باز — از موجودات زنده تا سازمان‌ها و جوامع — قابل مشاهده است (Bertalanffy, 1968).

این پارادوکس، در نگاه اول، ممکن است متناقض به نظر برسد: چگونه یک سیستم می‌تواند همزمان مستقل و وابسته باشد؟ پاسخ GST این است که استقلال و وابستگی، دو روی یک سکه هستند. استقلال، به معنای توانایی حفظ هویت و سازمان در برابر تغییرات محیطی است؛ وابستگی، به معنای نیاز به تبادل با محیط برای بقا. یک سیستم باز، نه کاملاً مستقل است (که به انزوا و مرگ منجر می‌شود)، نه کاملاً وابسته (که به حل شدن در محیط و از دست دادن هویت منجر می‌شود). سلامت سیستم، در تعادل پویا میان این دو قطب نهفته است.

مثال کاربردی: جامعه به‌عنوان شبکه‌ای از تعاملات. یک جامعه را در نظر بگیرید. جامعه، از یک سو، هویت فرهنگی و نهادی خود را حفظ می‌کند — یعنی تا حدی مستقل از محیط بیرونی است. از سوی دیگر، بقای آن به تجارت، تبادل اطلاعات و تعاملات دیپلماتیک با سایر جوامع وابسته است. جوامعی که مرزهای خود را به‌طور کامل می‌بندند (مانند کره شمالی) یا به‌طور کامل باز می‌کنند (مانند جوامعی که هویت فرهنگی خود را از دست داده‌اند)، در حفظ تعادل پویا ناکام می‌مانند. GST نشان می‌دهد که سلامت یک جامعه، نه در بسته‌بودن و نه در بازبودن کامل، بلکه در مدیریت هوشمندانه مرزها نهفته است.

مثال کاربردی: سازمان به‌عنوان یک سیستم باز. یک شرکت چندملیتی را در نظر بگیرید. این شرکت، از یک سو، هویت برند، فرهنگ سازمانی و استراتژی خود را حفظ می‌کند — یعنی تا حدی مستقل از محیط‌های محلی است. از سوی دیگر، بقای آن به انطباق با بازارهای محلی، مقررات کشورهای میزبان و انتظارات فرهنگی مشتریان وابسته است. شرکت‌هایی که استراتژی یکسانی را در همه بازارها اعمال می‌کنند (مانند برخی خرده‌فروشان غربی که در آسیا شکست خوردند)، در انطباق با محیط‌های محلی ناکام می‌مانند. شرکت‌هایی که کاملاً به محیط‌های محلی وابسته می‌شوند (مانند برخی شرکت‌هایی که هویت برند خود را از دست دادند)، در حفظ انسجام سازمانی ناکام می‌مانند. موفقیت، در تعادل پویا میان استقلال و وابستگی نهفته است.

۹.۵.۳. مرزها به‌عنوان ساختارهای انتخابی

نکته مهمی که GST بر آن تأکید می‌کند، این است که مرزهای سیستم، نه ویژگی‌های عینی واقعیت، بلکه ساختارهای انتخابی هستند. یعنی مرزها توسط ناظر تعیین می‌شوند، نه توسط خود سیستم. یک اکوسیستم را می‌توان به‌عنوان یک سیستم واحد در نظر گرفت، یا به‌عنوان مجموعه‌ای از سیستم‌های کوچک‌تر؛ بستگی به هدف تحلیل دارد. این بینش، پیامدهای مهمی برای تحلیل سیستمی دارد: انتخاب مرز، خود یک تصمیم تحلیلی است که بر نتایج تحلیل تأثیر می‌گذارد (Caws, 2015; SEBoK, 2025).

این بینش، به‌ویژه در علوم اجتماعی، اهمیت زیادی دارد. در تحلیل یک سازمان، انتخاب مرز — یعنی تعیین اینکه چه چیزی «درون» سازمان و چه چیزی «بیرون» آن است — بر نتایج تحلیل تأثیر می‌گذارد. اگر مرز را در سطح بخش‌ها تعریف کنیم، ممکن است مشکلات سازمانی را به ضعف یک بخش خاص نسبت دهیم. پس اگر مرز را در سطح کل سازمان تعریف کنیم، ممکن است مشکلات را به ساختار کلان نسبت دهیم. اگر مرز را در سطح اکوسیستم کسب‌وکار تعریف کنیم، ممکن است مشکلات را به تعاملات با تأمین‌کنندگان، مشتریان و رقبا نسبت دهیم. هر یک از این انتخاب‌ها، تحلیل متفاوتی را ممکن می‌سازد (Caws, 2015).

مثال کاربردی: تحلیل یک بحران سازمانی. یک شرکت را در نظر بگیرید که با کاهش فروش روبه‌روست. اگر مرز تحلیل را در سطح بخش فروش تعریف کنیم، ممکن است مشکل را به ضعف تیم فروش نسبت دهیم. پس اگر مرز را در سطح کل سازمان تعریف کنیم، ممکن است مشکل را به استراتژی، فرهنگ یا ساختار سازمانی نسبت دهیم. اگر مرز را در سطح اکوسیستم کسب‌وکار تعریف کنیم، ممکن است مشکل را به تغییرات بازار، رفتار رقبا یا تحولات فناورانه نسبت دهیم. هر یک از این تحلیل‌ها، بخشی از حقیقت را روشن می‌کند، اما هیچ‌یک به‌تنهایی کامل نیست. تحلیل سیستمی، مستلزم آگاهی از انتخاب مرز و پیامدهای آن است (Caws, 2015).

منابع بخش اول

Ackoff, R. L. (1999). Ackoff’s best: His classic writings on management. John Wiley & Sons.

Arthur, W. B. (2015). Complexity and the economy. Oxford University Press.

Bertalanffy, L. von. (1950). The theory of open systems in physics and biology. Science, *111*(2872), 23–29.

Bertalanffy, L. von. (1968). General system theory: Foundations, development, applications. George Braziller.

Boulding, K. E. (1956). General systems theory—The skeleton of science. Management Science, *2*(3), 197–208.

Caws, P. (2015). General systems theory: Its past and potential. Systems Research and Behavioral Science, *32*(5), 514–521.

Holland, J. H. (1992). Adaptation in natural and artificial systems: An introductory analysis with applications to biology, control, and artificial intelligence. MIT Press.

International Society for the Systems Sciences. (2024). History of ISSS. https://isss.org

IPCC. (2023). Climate change 2023: Synthesis report. Intergovernmental Panel on Climate Change.

Jackson, M. C. (2019). Critical systems thinking and the management of complexity. John Wiley & Sons.

Luhmann, N. (2012). Introduction to systems theory (P. Gilgen, Trans.). Polity Press.

Mokiy, V. S. (2024). About the object and subject of research of the general theory of systems as a transdisciplinary science. Journal of the International Society for the Systems Sciences, *68*(1).

Odum, E. P. (1997). Ecology: A bridge between science and society. Sinauer Associates.

Pahl-Wostl, C. (2019). Governance of the water sector: Sustainability, adaptation, and transformation. Routledge.

SEBoK. (2025). Open system (glossary). Systems Engineering Body of Knowledge. https://sebokwiki.org

Senge, P. M. (1990). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization. Doubleday/Currency.

Senge, P. M. (2006). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization (Rev. ed.). Doubleday.

Tretter, F., Wolkenhauer, O., Meyer-Hermann, M., Dietrich, J. W., Green, S., Marcum, J., & Weckwerth, W. (2021). The quest for system-theoretical medicine in the COVID-19 era. Frontiers in Medicine, *8*, Article 640974.