فصل سوم- تفکر سیستمی چیست؟ تعریف، ویژگی‌ها و کاربردهای آن

3.1 مقدمه: چرا پرسش از “چیستی” تفکر سیستمی این‌قدر دشوار است؟

در دو فصل پیشین، ضرورت پرداختن به شیوه‌ای متفاوت از اندیشیدن را بررسی کردیم. دیدیم که جهان پیرامون ما — از سازمان‌ها و اقتصاد گرفته تا اکوسیستم‌ها و نظام‌های سلامت — به شکلی فزاینده پیچیده، به‌هم‌پیوسته و پویا شده است. روش‌های سنتی فهم و مدیریت این جهان، که بر تجزیه، تحلیل خطی و بهینه‌سازی جزئی استوارند، در رویارویی با مسائلی چون تغییرات اقلیمی، نابرابری‌های ساختاری، بحران‌های سلامت عمومی و ناپایداری سازمانی، به‌طور مکرر ناکارآمدی خود را نشان داده‌اند. پرسش بنیادینی که در پایان فصل دوم مطرح شد این بود: “اگر روش‌های پیشین کافی نیستند، آن قابلیت جدیدی که به آن نیاز داریم چیست؟”

فصل حاضر به پاسخ به همین پرسش اختصاص دارد. اما پاسخ به این پرسش، به‌مراتب دشوارتر از آن است که در نگاه نخست به نظر می‌رسد. دشواری از آنجا ناشی می‌شود که “تفکر سیستمی” — همان‌گونه که در ادامه به تفصیل نشان خواهیم داد — یک مفهوم تک‌لایه، یک تعریف واحد یا یک ابزار مشخص نیست. این مفهوم در طول بیش از هفت دهه تحول فکری، در سنت‌های مختلف علمی، معانی متفاوت و حتی گاه متعارضی پیدا کرده است. برای یک مهندس کنترل، تفکر سیستمی ممکن است تداعی‌کننده حلقه‌های بازخورد و پایداری دینامیکی باشد؛ برای یک مدیر سازمان، ممکن است به معنای درک روابط میان بخش‌ها و اجتناب از سیاست‌های جزیره‌ای باشد؛ برای یک فیلسوف علم، ممکن است پرسشی درباره ماهیت کل‌ها و رابطه‌شان با اجزا باشد؛ و برای یک متخصص توسعه پایدار، ممکن است چارچوبی برای فهم تعاملات میان نظام‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی باشد.

این تنوع معانی، اگرچه نشانه غنا و پویایی این حوزه است، اما در عمل باعث سردرگمی گسترده‌ای شده است. بسیاری از افراد، سازمان‌ها و حتی دانشگاهیان، واژه “سیستمی” را به کار می‌برند بدون آنکه تصور روشنی از آنچه این واژه بر آن دلالت می‌کند داشته باشند. نتیجه، آن‌گونه که در بخش 3.11 به تفصیل بررسی خواهیم کرد، اغلب به شکل‌گیری نوعی “شعار سیستمی” انجامیده است که در آن، زبان سیستمی جایگزین تحلیل سیستمی می‌شود و ادعای کل‌نگری، پوششی برای فقدان دقت مفهومی می‌گردد.

هدف این فصل، ارائه یک تعریف لغت‌نامه‌ای ساده از تفکر سیستمی نیست — چرا که چنین تعریفی، به تصریح بسیاری از صاحب‌نظران این حوزه، نه ممکن است و نه مطلوب. هدف، روشن‌سازی هویت چندلایه تفکر سیستمی و مشخص‌ساختن مرزهای مفهومی آن در برابر مفاهیم نزدیک و گاه مشابه است. در پایان این فصل، خواننده باید بتواند:

• تفاوت میان نگاه سیستمی، کل‌نگری ساده، تحلیل سیستم و تفکر پیچیدگی را تشخیص دهد؛
• درک کند که تفکر سیستمی به‌طور همزمان یک جهان‌بینی، یک زبان، یک روش و یک قابلیت است؛
• تشخیص دهد که چه زمانی نگاه سیستمی مناسب است و چه زمانی نیست؛
• و مهم‌تر از همه، از کاربرد سطحی و شعارگونه واژه “سیستمی” پرهیز کند.

روش این فصل، ترکیبی از تحلیل مفهومی، مرور سنت‌های فکری و ارائه مثال‌های عینی است. تلاش خواهیم کرد تا در هر گام، از دو دام رایج بپرهیزیم: نخست، دام ساده‌سازی افراطی که تفکر سیستمی را به مجموعه‌ای از تکنیک‌های قابل‌فروش تقلیل می‌دهد؛ دوم، دام پیچیده‌سازی ناموجه که آن را به سطحی از انتزاع می‌برد که هیچ کاربرد عملی نداشته باشد. مسیر میانه‌ای که در این فصل پیموده می‌شود، بر این باور استوار است که تفکر سیستمی — به رغم دشواری تعریف — یک قابلیت انسانی قابل‌پرورش و یک شیوه دیدن قابل‌آموختن است.

3.2 چرا تعریف واحدی از تفکر سیستمی وجود ندارد؟

3.2.1 تنوع سنت‌ها و خاستگاه‌های تاریخی

یکی از دلایل اصلی فقدان تعریف واحد از تفکر سیستمی، تنوع خاستگاه‌های تاریخی و فکری آن است. تفکر سیستمی، برخلاف بسیاری از حوزه‌های علمی که از یک رشته مادر نشأت گرفته‌اند، محصول هم‌گرایی چندین سنت فکری مستقل است که هر یک با دغدغه‌ها، مفروضات و زبان خاص خود شکل گرفته‌اند. در ادامه، به مهم‌ترین این سنت‌ها اشاره می‌کنیم:

نخست، سنت نظریه عمومی سیستم‌ها (General System Theory) که با کارهای لودویگ فون برتالانفی در دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ میلادی آغاز شد. برتالانفی (1968) در اثر کلاسیک خود، General System Theory: Foundations, Development, Applications، استدلال کرد که قوانین و اصول مشترکی در میان سیستم‌های زنده، مکانیکی و اجتماعی وجود دارد و می‌توان یک زبان ریاضیاتی مشترک برای توصیف آن‌ها یافت. دغدغه اصلی برتالانفی، مبارزه با “فروکاست‌گرایی” و “تخصص‌گرایی افراطی” در علم بود. او معتقد بود که تجزیه پدیده‌ها به اجزای سازنده‌شان، اگرچه برای تحلیل ضروری است، اما نمی‌تواند فهم کاملی از رفتار کل سیستم ارائه دهد.

دوم، سنت سایبرنتیک (Cybernetics) که با نوربرت وینر (1948) در اثر Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine بنیان گذاشته شد. سایبرنتیک بر مفهوم “بازخورد” (feedback) و “کنترل” متمرکز بود و به سرعت به حوزه‌هایی چون مهندسی کنترل، علوم اعصاب، علوم کامپیوتر و بعدها مدیریت گسترش یافت. در این سنت، تفکر سیستمی بیشتر به معنای توانایی درک حلقه‌های بازخورد، پایداری و ناپایداری سیستم‌ها و طراحی مکانیزم‌های کنترلی است.

سوم، سنت تحقیق در عملیات (Operations Research) که در طول جنگ جهانی دوم و برای حل مسائل پیچیده لجستیکی و نظامی شکل گرفت. چهره‌هایی چون چرچمن (Churchman, 1979) و اکوف (Ackoff, 1974) نقش کلیدی در توسعه این سنت داشتند. چرچمن در The Systems Approach (1968) و اکوف در Redesigning the Future (1974)   بر این نکته تأکید کردند که مسائل واقعی، برخلاف مسائل تمرینی کتاب‌های درسی، مرزهای مشخصی ندارند و نمی‌توان آن‌ها را به‌طور کامل از زمینه‌شان جدا کرد. این سنت، بعدها به “تفکر سیستمی نرم” (Soft Systems Thinking) و “روش‌شناسی سیستم‌های نرم” چک‌لند (Checkland, 1981) انجامید.

چهارم، سنت تفکر سیستمی در مدیریت و سازمان که با کارهای پیتر سنگه (Senge, 1990) در The Fifth Discipline به اوج شهرت رسید. سنگه، با الهام از نظریه سیستم‌های پویا فارستر (Forrester, 1961) و meadows و همکاران (Meadows et al., 1972)، مفهوم “سازمان یادگیرنده” را مطرح کرد و تفکر سیستمی را به عنوان “پنجمین رشته” — و به تعبیر خودش، سنگ بنای سایر رشته‌ها — معرفی نمود. در این سنت، تفکر سیستمی بیشتر به معنای توانایی دیدن الگوهای کلان، درک تأخیرهای زمانی و شناسایی نقاط اهرمی است.

پنجم، سنت تفکر پیچیدگی (Complexity Thinking) که با کارهای اندیشمندانی چون هالند (Holland, 1995)، کافمن (Kauffman, 1995) و پرایگوگین (Prigogine & Stengers, 1984) شکل گرفت. این سنت، بر مفاهیمی چون خودسازمان‌دهی (self-organization)، ظهور، سازگاری پیچیده (complex adaptive systems) و رفتار غیرخطی متمرکز است. اگرچه تفکر پیچیدگی با تفکر سیستمی اشتراکات زیادی دارد، اما همان‌گونه که در بخش 3.10 بررسی خواهیم کرد، تفاوت‌های مهمی نیز میان آن‌ها وجود دارد.

ششم، سنت انتقادی در تفکر سیستمی که با کارهای اولریش (Ulrich, 1983) و میدگلی (Midgley, 2000) توسعه یافت. این سنت بر این نکته تأکید می‌کند که هر مرزبندی سیستمی، یک عمل ارزشی و سیاسی است و باید مورد نقد قرار گیرد. پرسش اصلی این سنت این است: “چه کسی مرزهای سیستم را تعیین می‌کند و چه کسی از این مرزبندی سود می‌برد؟”

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، هر یک از این سنت‌ها، تعریف متفاوتی از تفکر سیستمی ارائه می‌دهند. برای برتالانفی، تفکر سیستمی یک زبان علمی مشترک است؛ برای وینر، یک رویکرد کنترلی؛ برای چک‌لند، یک روش‌شناسی برای رویارویی با مسائل نامنظم؛ برای سنگه، یک قابلیت سازمانی؛ و برای اولریش، یک عمل انتقادی. این تنوع، ریشه در تفاوت دغدغه‌ها، زمینه‌های کاربردی و مفروضات فلسفی این سنت‌ها دارد.

3.2.2 تفاوت میان “سیستم” به عنوان یک شیء و “سیستمی” به عنوان یک صفت

دلیل دوم دشواری تعریف، ابهام در خود واژه “سیستم” و صفت مشتق از آن، “سیستمی” است. در زبان روزمره، واژه “سیستم” غالباً به یک شیء یا مجموعه مشخص اشاره دارد: سیستم گوارش، سیستم حمل‌ونقل، سیستم عامل کامپیوتر، سیستم مالیاتی. در این کاربرد، “سیستم” یک موجودیت قابل‌شناسایی است که می‌توان آن را توصیف، تحلیل و در صورت لزوم تعمیر کرد.

اما در ادبیات تفکر سیستمی، “سیستم” بیشتر یک “برساخت” (construct) یا “شیوه دیدن” است تا یک شیء عینی. به بیان دقیق‌تر، آنچه یک سیستم را تشکیل می‌دهد، نه صرفاً اجزای آن، بلکه “روابط” میان اجزا و “الگوی” کلی رفتار آن است. چک‌لند (1981) در این باره می‌نویسد: “آنچه ما آن را سیستم می‌نامیم، در واقع یک شیوه سازمان‌دهی به جهان است، نه خود جهان.” به عبارت دیگر، سیستم‌ها را ما “می‌سازیم” — از طریق انتخاب مرزها، تعیین اجزا و شناسایی روابط — نه اینکه صرفاً آن‌ها را در جهان “کشف” کنیم.

این تمایز، پیامدهای مهمی برای فهم تفکر سیستمی دارد. اگر سیستم یک شیء عینی باشد، آنگاه تفکر سیستمی به معنای “تحلیل دقیق آن شیء” است. اما اگر سیستم یک برساخت باشد، آنگاه تفکر سیستمی بیش از هر چیز به معنای “پرسیدن درباره چگونگی برساختن” آن است: چه کسی مرزها را تعیین کرده؟ چه چیزهایی خارج از مرز گذاشته شده‌اند؟ چه روابطی مهم تلقی شده‌اند و چه روابطی نادیده گرفته شده‌اند؟ این پرسش‌ها، تفکر سیستمی را از یک فعالیت صرفاً فنی به یک فعالیت انتقادی و تأملی ارتقا می‌دهند.

3.2.3 چرا کثرت تعاریف یک ضعف نیست؟

پیش از آنکه کثرت تعاریف را به عنوان یک ضعف یا نشانه عدم بلوغ نظری تلقی کنیم، باید توجه کنیم که این کثرت، تا حد زیادی بازتاب ماهیت میان‌رشته‌ای و چندپارادایمی تفکر سیستمی است. همان‌گونه که جکسون (Jackson, 2003) در Systems Thinking: Creative Holism for Managers استدلال می‌کند، تفکر سیستمی ذاتاً یک حوزه “چندرویکردی” است و تلاش برای تقلیل آن به یک تعریف واحد، به از دست رفتن بخشی از توانمندی آن می‌انجامد.

با این حال، پذیرش کثرت به معنای پذیرش نسبی‌گرایی کامل نیست. در بخش 3.7 نشان خواهیم داد که با وجود تنوع سنت‌ها، هسته مشترکی از مفروضات و ویژگی‌ها در میان آن‌ها وجود دارد که می‌تواند مبنای یک درک مشترک از تفکر سیستمی باشد. این هسته مشترک، شامل تأکید بر روابط، کل‌نگری، پویایی و زمینه‌مندی است.

3.3 تفکر سیستمی به عنوان یک جهان‌بینی

3.3.1 روابط به جای اشیا

شاید بنیادی‌ترین ویژگی تفکر سیستمی، جابه‌جایی کانون توجه از “اشیا” به “روابط” باشد. در نگاه سنتی — که آن را “نگاه شیءمحور” یا “نگاه جوهری” می‌نامیم — جهان مجموعه‌ای از موجودیت‌های مستقل و منفصل است که هر یک ویژگی‌های ذاتی خود را دارد. در این نگاه، برای فهم یک پدیده، باید آن را به اجزای سازنده‌اش تجزیه کرد و ویژگی‌های هر جزء را به‌طور مستقل بررسی نمود.

تفکر سیستمی این تصویر را وارونه می‌کند. از منظر سیستمی، موجودیت‌ها پیش از آنکه “شیء” باشند، “گره” در شبکه‌ای از روابط‌اند. هویت آن‌ها، نه از ویژگی‌های ذاتی‌شان، بلکه از جایگاهشان در این شبکه و روابطی که با سایر گره‌ها دارند، شکل می‌گیرد. به بیان دیگر، در تفکر سیستمی، “رابطه” بر “جوهر” تقدم دارد.

برای روشن‌شدن این تمایز، مثالی ساده اما گویا را در نظر بگیرید: یک معلم را در نظر بگیرید. در نگاه شیءمحور، معلم فردی است با ویژگی‌هایی چون دانش، مهارت، تجربه و شخصیت. اما در نگاه سیستمی، معلم کسی است که در شبکه‌ای از روابط با دانش‌آموزان، همکاران، مدیران، والدین و برنامه‌های درسی قرار دارد. هویت “معلمی” او، نه صرفاً از دانش او، بلکه از این روابط و انتظاراتی که از او می‌رود، شکل می‌گیرد. یک فرد ممکن است دانش بالایی داشته باشد، اما اگر در شبکه روابط مناسب قرار نگیرد، “معلم” محسوب نمی‌شود. این بینش، پیامدهای عمیقی برای درک سازمان‌ها، نهادها و پدیده‌های اجتماعی دارد.

3.3.2 کل‌نگری و فروکاست‌ناپذیری

دومین ویژگی جهان‌بینانه تفکر سیستمی، تأکید بر “فروکاست‌ناپذیری” (irreducibility) کل به اجزاست. این اصل — که اغلب با عبارت معروف ارسطو “کل بزرگ‌تر از مجموع اجزاست” بیان می‌شود — به این معناست که برخی ویژگی‌های یک سیستم، ویژگی‌های “ظهور” (emergent) هستند و نمی‌توان آن‌ها را از ویژگی‌های اجزای تشکیل‌دهنده استنتاج کرد.

مثال کلاسیک این پدیده، “آگاهی” است. اگرچه آگاهی محصول فعالیت نورون‌های مغزی است، اما نمی‌توان آن را به فعالیت تک‌تک نورون‌ها فروکاست. هیچ نورونی به‌تنهایی “آگاه” نیست؛ آگاهی ویژگی‌ای است که از تعامل میان میلیاردها نورون ظهور می‌کند. به همین ترتیب، “فرهنگ سازمانی” ویژگی‌ای است که از تعامل میان اعضای سازمان ظهور می‌کند و نمی‌توان آن را به ویژگی‌های فردی اعضا تقلیل داد.

این اصل، پیامدهای مهمی برای روش‌شناسی دارد. اگر ویژگی‌های کل فروکاست‌ناپذیر باشند، آنگاه نمی‌توان با تحلیل صرف اجزا به فهم کامل کل رسید. باید علاوه بر تحلیل اجزا، الگوهای تعامل و روابط میان آن‌ها را نیز بررسی کرد. این همان چیزی است که چک‌لند (1981) آن را “تفکر سیستمی” در برابر “تفکر تحلیلی” می‌نامد.

3.3.3 زمینه و موقعیت‌مندی

سومین ویژگی جهان‌بینانه تفکر سیستمی، تأکید بر “زمینه‌مندی” (contextuality) است. در نگاه سنتی، پدیده‌ها موجودیت‌هایی مستقل از زمینه‌شان در نظر گرفته می‌شوند و می‌توان قوانین کلی و جهان‌شمول درباره آن‌ها کشف کرد. در نگاه سیستمی، هر پدیده در یک زمینه خاص قرار دارد و معنای آن تا حد زیادی وابسته به این زمینه است.

برای درک این تفاوت، مثالی از حوزه پزشکی را در نظر بگیرید. در نگاه سنتی — که آن را “نگاه بیماری‌محور” می‌نامیم — بیماری یک عامل خارجی است که به بدن حمله می‌کند و درمان به معنای حذف آن عامل است. اما در نگاه سیستمی — که آن را “نگاه سلامت‌محور” می‌نامیم — بیماری محصول تعامل میان عوامل زیستی، روانی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی است. یک فرد ممکن است به یک ویروس آلوده شود، اما آیا بیمار می‌شود یا نه، به وضعیت سیستم ایمنی، شرایط روانی، وضعیت تغذیه، دسترسی به خدمات سلامت و بسیاری عوامل دیگر بستگی دارد.

این بینش، به شکل‌گیری رویکردهایی چون “پزشکی سیستم‌ها” (Systems Medicine) و “سلامت عمومی سیستمی” انجامیده است که در آن‌ها، سلامت به عنوان یک ویژگی کل سیستم در نظر گرفته می‌شود، نه صرفاً absence of disease در سطح فردی.

3.4 تفکر سیستمی به عنوان یک زبان مفهومی

3.4.1  چرا به یک زبان مشترک نیاز داریم؟

اگر تفکر سیستمی یک جهان‌بینی است، این جهان‌بینی برای بیان و انتقال نیازمند یک زبان است. اما زبان مورد بحث، زبان طبیعی (مانند فارسی یا انگلیسی) نیست؛ بلکه یک “زبان مفهومی” است — مجموعه‌ای از مفاهیم، استعاره‌ها و چارچوب‌هایی که به ما امکان می‌دهند جهان را به شیوه‌ای سیستمی ببینیم، توصیف کنیم و درباره آن گفت‌وگو کنیم.

نیاز به این زبان مشترک از آنجا ناشی می‌شود که مسائل سیستمی — مانند تغییرات اقلیمی، فقر، ناپایداری سازمانی — ذاتاً میان‌رشته‌ای هستند و حل آن‌ها نیازمند همکاری متخصصان از رشته‌های مختلف است. یک اقتصاددان، یک بوم‌شناس، یک جامعه‌شناس و یک مهندس، هر یک زبان تخصصی خود را دارند. بدون یک زبان مشترک، گفت‌وگوی میان آن‌ها دشوار و در بسیاری موارد نافرجام می‌ماند. زبان مفهومی تفکر سیستمی، این امکان را فراهم می‌کند که متخصصان از زمینه‌های مختلف بتوانند درباره ساختارها، روابط و الگوها به گفت‌وگو بنشینند.

3.4.2  مفاهیم بنیادین: روابط، ساختار، الگو، تعامل

زبان مفهومی تفکر سیستمی حول چند مفهوم بنیادین سازمان یافته است که هر یک نقشی کلیدی در توصیف و تحلیل سیستم‌ها ایفا می‌کنند:

• رابطه(Relationship): مفهوم رابطه، سنگ بنای زبان سیستمی است. رابطه به هر نوع پیوند یا وابستگی میان اجزای یک سیستم اشاره دارد. روابط می‌توانند علّی (یک طرف بر طرف دیگر اثر می‌گذارد)، تعاملی (طرفین بر یکدیگر اثر می‌گذارند)، ساختاری (جایگاه طرفین در یک ساختار را نشان می‌دهد) یا معنایی (بر اساس معانی مشترک شکل می‌گیرد) باشند.
• ساختار(Structure): ساختار به الگوی پایدار روابط در یک سیستم اشاره دارد. ساختارها معمولاً نامرئی‌اند و در پشت رویدادهای قابل‌مشاهده پنهان می‌مانند. برای مثال، در یک سازمان، ساختار قدرت (چه کسی به چه کسی گزارش می‌دهد) ممکن است در جریان جلسات روزمره قابل‌مشاهده نباشد، اما رفتار اعضا را به شکلی عمیق شکل دهد.
• الگو(Pattern): الگو به تکرار منظم رویدادها یا رفتارها در طول زمان اشاره دارد. تفکر سیستمی، بیش از آنکه بر رویدادهای منفرد متمرکز شود، بر شناسایی الگوهای کلان تأکید می‌کند. برای مثال، در یک بازار مالی، نوسانات روزانه ممکن است تصادفی به نظر برسند، اما در سطح کلان، الگوهایی چون حباب‌ها و سقوط‌ها قابل‌شناسایی‌اند.
• تعامل(Interaction): تعامل به تبادل جریان‌ها (اطلاعات، انرژی، مواد، پول) میان اجزای یک سیستم اشاره دارد. تعاملات، سازوکار اصلی پویایی سیستم‌ها هستند. بدون تعامل، سیستم مجموعه‌ای راکد از اجزای منفصل خواهد بود.
• این چهار مفهوم، هسته زبان سیستمی را تشکیل می‌دهند. در فصل‌های بعدی، مفاهیم پیشرفته‌تری چون بازخورد، تأخیر، اهرم و ظهور به این هسته افزوده خواهند شد.

3.4.3 زبان سیستمی و کارکرد آن در گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای

زبان سیستمی، به دلیل سطح انتزاع مناسب خود، می‌تواند به عنوان یک “زبان میانجی” (bridging language) میان رشته‌های مختلف عمل کند. برای مثال، مفهوم “بازخورد” — که در ابتدا در مهندسی کنترل مطرح شد — امروزه در فیزیولوژی (تنظیم قند خون)، اقتصاد (چرخه‌های رونق و رکود)، بوم‌شناسی (تنظیم جمعیت) و مدیریت (چرخه‌های انگیزش) به کار می‌رود. همین اشتراک مفهومی، امکان گفت‌وگوی سازنده میان متخصصان این حوزه‌ها را فراهم می‌کند.

با این حال، باید مراقب بود که زبان سیستمی به یک “زبان جهانی” تقلیل نیابد که همه تفاوت‌های زمینه‌ای را نادیده بگیرد. همان‌گونه که اولریش (1983) هشدار می‌دهد، هر کاربرد زبان سیستمی، شامل انتخاب‌هایی ارزشی درباره مرزها، اجزا و روابط است. این انتخاب‌ها باید به‌طور صریح مورد بحث و نقد قرار گیرند، نه اینکه در پشت بی‌طرفی ظاهری زبان فنی پنهان شوند.

3.5 تفکر سیستمی به عنوان یک روش تحلیل

3.5.1  تفاوت روش با تکنیک

پیش از بررسی تفکر سیستمی به عنوان یک روش، باید تمایز مهمی را روشن کنیم: تفاوت میان “روش” (method) و “تکنیک” (technique). تکنیک، یک رویه مشخص و قابل‌تکرار است که برای رسیدن به یک نتیجه معین به کار می‌رود. برای مثال، “نمودار علت و معلول” (fishbone diagram) یا “نقشه حلقه‌های علّی” (causal loop diagram) تکنیک‌هایی هستند که در تحلیل سیستمی به کار می‌روند. روش، اما مفهومی گسترده‌تر است و به یک “رهیافت” (approach) یا “شیوه انجام کار” اشاره دارد که ممکن است شامل چندین تکنیک باشد.

تفکر سیستمی، بیش از آنکه یک تکنیک باشد، یک روش است — یا به بیان دقیق‌تر، یک “فراروش” (meta-method) که تعیین می‌کند چه تکنیک‌هایی در چه شرایطی و به چه منظوری به کار روند. به همین دلیل است که نمی‌توان تفکر سیستمی را به مجموعه‌ای از ابزارها فروکاست. ابزارها بدون روش، مانند چکش و اره بدون نقشه ساختمان هستند.

3.5.2 تحلیل سیستم در برابر تفکر سیستمی

یکی از رایج‌ترین سوءتفاهم‌ها، یکی‌گرفتن “تحلیل سیستم” (Systems Analysis) با “تفکر سیستمی” (Systems Thinking) است. اگرچه این دو مفهوم به هم مرتبط‌اند، اما تفاوت‌های مهمی دارند که در بخش 3.9 به تفصیل بررسی خواهیم کرد. در اینجا به‌طور خلاصه اشاره می‌کنیم که تحلیل سیستم، معمولاً به مجموعه‌ای از تکنیک‌های رسمی برای تجزیه و مدل‌سازی سیستم‌ها اشاره دارد — مانند تحلیل ورودی-خروجی، تحلیل شبکه‌ای یا شبیه‌سازی — در حالی که تفکر سیستمی، نگرشی فراگیرتر است که شامل تحلیل سیستم می‌شود اما به آن محدود نمی‌ماند.

3.5.3 جایگاه روش در سنت‌های مختلف

در سنت‌های مختلف تفکر سیستمی، روش‌های متفاوتی توسعه یافته است. در سنت سایبرنتیک، روش‌هایی چون “مدل‌سازی بازخورد” و “تحلیل پایداری” رایج است.پس در سنت تحقیق در عملیات، روش‌هایی چون “برنامه‌ریزی خطی” و “تحلیل صف” به کار می‌رود. در سنت تفکر سیستمی نرم، روش‌هایی چون “روش‌شناسی سیستم‌های نرم” چک‌لند و “تحلیل مرز” اولریش توسعه یافته است. حال در سنت سیستم‌های پویا، روش “مدل‌سازی و شبیه‌سازی” فارستر و meadows محوریت دارد.

این تنوع روش‌ها، بازتاب تنوع مسائل و زمینه‌هایی است که تفکر سیستمی با آن‌ها سروکار دارد. برای مسائل ساختاریافته و کمی، روش‌های رسمی و ریاضیاتی مناسب‌ترند؛ برای مسائل نامنظم و کیفی، روش‌های تفسیری و مشارکتی. به بیان جکسون (2003)، یک “متخصص سیستمی” کسی است که بتواند تشخیص دهد کدام روش برای کدام مسئله مناسب است و در صورت لزوم، چند روش را ترکیب کند.

3.6 تفکر سیستمی به عنوان یک قابلیت شناختی

3.6.1 دیدن روابط

تفکر سیستمی، پیش از هر چیز، یک “قابلیت” (capability) است — مهارتی انسانی که می‌توان آن را پرورش داد. نخستین مؤلفه این قابلیت، توانایی “دیدن روابط” است. انسان‌ها به‌طور طبیعی تمایل دارند جهان را به شکل اشیای منفصل ببینند، نه شبکه‌ای از روابط. این تمایل، ریشه در ساختار شناخت انسان دارد و در طول تاریخ تکامل، برای بقا مفید بوده است. اما در رویارویی با مسائل پیچیده مدرن، همین تمایل به مانعی جدی تبدیل می‌شود.

“دیدن روابط” به معنای توانایی تشخیص پیوندهای علّی، تعاملی و ساختاری میان پدیده‌هاست. برای مثال، وقتی با افزایش ترافیک شهری مواجه می‌شویم، ذهن غیرسیستمی به دنبال یک علت واحد می‌گردد: “تعداد خودروها زیاد شده است.” ذهن سیستمی، اما شبکه‌ای از روابط را می‌بیند: گسترش شهر، افزایش فاصله خانه تا محل کار، کمبود حمل‌ونقل عمومی، سیاست‌های قیمت‌گذاری سوخت، فرهنگ استفاده از خودرو شخصی، و ده‌ها عامل دیگر که در تعامل با یکدیگر ترافیک را تولید می‌کنند.

3.6.2 دیدن پیامدها

دومین مؤلفه قابلیت سیستمی، “دیدن پیامدها” است — به‌ویژه پیامدهای غیرمستقیم، تأخیری و ناخواسته. یکی از محدودیت‌های شناخت انسان، “سوگیری به نفع پیامدهای فوری و مستقیم” است. ما به‌طور طبیعی به نتایجی که بلافاصله و به‌طور مستقیم قابل‌مشاهده‌اند، توجه می‌کنیم و پیامدهایی که با تأخیر ظاهر می‌شوند یا در بخش‌های دیگر سیستم بروز می‌کنند را نادیده می‌گیریم.

تفکر سیستمی، این سوگیری را تصحیح می‌کند. برای مثال، یک سازمان برای کاهش هزینه‌ها، بخش تحقیق و توسعه را تعطیل می‌کند. پیامد فوری، کاهش هزینه‌هاست — که مطلوب به نظر می‌رسد. اما پیامد تأخیری، کاهش نوآوری، از دست دادن سهم بازار و در نهایت، کاهش درآمد است — که نامطلوب است. ذهن سیستمی، این پیامدهای تأخیری و غیرمستقیم را پیش‌بینی می‌کند.

3.6.3 دیدن زمان

سومین مؤلفه قابلیت سیستمی، “دیدن زمان” است — به معنای درک این نکته که سیستم‌ها در طول زمان تحول می‌یابند و رفتار آن‌ها در بازه‌های زمانی مختلف، متفاوت است. بسیاری از مسائل سیستمی، ماهیت “بین‌زمانی” (intertemporal) دارند: تصمیم‌های امروز، پیامدهای خود را در آینده نشان می‌دهند. تفکر سیستمی، ما را به “تفکر بلندمدت” و توجه به “تأخیرهای زمانی” دعوت می‌کند.

برای مثال، در حوزه سیاست‌گذاری اقتصادی، یک سیاست انبساطی ممکن است در کوتاه‌مدت به رشد و اشتغال منجر شود، اما در بلندمدت به تورم و ناپایداری بیانجامد. ذهن سیستمی، این “منحنی اثرگذاری در طول زمان” را در نظر می‌گیرد و تصمیم‌هایی اتخاذ می‌کند که در افق‌های زمانی مختلف، پایدار باشند.

3.7 ویژگی‌های مشترک سنت‌های سیستمی

با وجود تنوع سنت‌ها، می‌توان چهار ویژگی مشترک را در میان آن‌ها شناسایی کرد که هسته مشترک تفکر سیستمی را تشکیل می‌دهند.

3.7.1 کل‌نگری

همه سنت‌های سیستمی، به شکلی بر “کل‌نگری” (holism) تأکید دارند — به این معنا که پدیده‌ها را نباید صرفاً به اجزای سازنده‌شان تقلیل داد. این تأکید، واکنشی به “فروکاست‌گرایی” (reductionism) است که در علم مدرن غالب بوده است. با این حال، همان‌گونه که در بخش 3.8.1 خواهیم دید، کل‌نگری به معنای نادیده‌گرفتن اجزا نیست، بلکه به معنای توجه همزمان به اجزا و روابط میان آن‌هاست.

3.7.2 رابطه‌محوری

همه سنت‌های سیستمی، “رابطه” را بر “جوهر” مقدم می‌دانند. این بدان معناست که هویت و رفتار اجزا، بیش از آنکه از ویژگی‌های ذاتی آن‌ها ناشی شود، از روابطی که با سایر اجزا دارند، شکل می‌گیرد. این اصل، پیامدهای عمیقی برای درک پدیده‌های اجتماعی، اقتصادی و سازمانی دارد.

3.7.3 پویایی

همه سنت‌های سیستمی، سیستم‌ها را موجوداتی “پویا” (dynamic) می‌دانند که در طول زمان تحول می‌یابند. این پویایی، ناشی از تعاملات میان اجزا و بازخوردهایی است که رفتار سیستم را تنظیم می‌کنند. به همین دلیل، تفکر سیستمی بر “فرایند” بیش از “وضعیت” تأکید می‌کند.

3.7.4 زمینه‌مندی

همه سنت‌های سیستمی، بر “زمینه‌مندی” (contextuality) پدیده‌ها تأکید دارند — به این معنا که معنای هر پدیده، وابسته به زمینه‌ای است که در آن قرار دارد. این اصل، پیامدهای مهمی برای روش‌شناسی دارد: نمی‌توان قوانین کلی و جهان‌شمول را بدون توجه به زمینه، به کار برد.

3.8 تفکر سیستمی چه چیزی نیست؟

پس از بررسی آنچه تفکر سیستمی “هست”، اکنون به بررسی آنچه “نیست” می‌پردازیم. این بخش، از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از سوءتفاهم‌ها و کاربردهای نادرست تفکر سیستمی، ناشی از اشتباه‌گرفتن آن با مفاهیم نزدیک اما متفاوت است.

3.8.1 تفکر سیستمی صرفاً کل‌نگری نیست

یکی از رایج‌ترین سوءتفاهم‌ها، یکی‌گرفتن تفکر سیستمی با “کل‌نگری” (holism) است. این تصور که “هر کسی که به کل نگاه کند، یک متفکر سیستمی است” نادرست است. کل‌نگری، اگرچه یکی از ویژگی‌های تفکر سیستمی است، اما به‌تنهایی کافی نیست. کل‌نگری بدون درک ساختار، روابط و پویایی سیستم، به یک نگاه سطحی و غیرتحلیلی تبدیل می‌شود که ممکن است حتی از تحلیل جزء‌نگرانه نیز گمراه‌کننده‌تر باشد.

برای مثال، کسی که می‌گوید “مسئله ترافیک را باید به‌طور کلان دید” و سپس هیچ تحلیلی از روابط میان اجزای سیستم ترافیک ارائه نمی‌دهد، در واقع کل‌نگری کرده است اما تفکر سیستمی نکرده است. تفکر سیستمی، کل‌نگری “تحلیلی” است — کل‌نگری‌ای که بر درک ساختار و پویایی سیستم استوار است.

3.8.2 تفکر سیستمی یک ابزار یا تکنیک منفرد نیست

سوءتفاهم دوم، فروکاستن تفکر سیستمی به یک ابزار یا تکنیک خاص است. برای مثال، برخی تصور می‌کنند که “تفکر سیستمی یعنی کشیدن نمودار حلقه‌های علّی” یا “تفکر سیستمی یعنی استفاده از مدل‌سازی سیستم‌های پویا.” این تصور، اگرچه بی‌ارتباط نیست، اما نادرست است. ابزارها، “حامل” تفکر سیستمی هستند، نه “معادل” آن. یک نفر می‌تواند نمودار حلقه‌های علّی بکشد بدون آنکه واقعاً به شیوه سیستمی فکر کند؛ و برعکس، یک نفر می‌تواند بدون استفاده از هیچ ابزار رسمی، تفکر سیستمی عمیقی داشته باشد.

3.8.3 تفکر سیستمی مترادف با پیچیدگی نیست

سوءتفاهم سوم، یکی‌گرفتن تفکر سیستمی با “تفکر پیچیدگی” (Complexity Thinking) است. اگرچه این دو حوزه هم‌پوشانی زیادی دارند، اما تفاوت‌های مهمی نیز میان آن‌ها وجود دارد که در بخش 3.10 به تفصیل بررسی خواهیم کرد. به‌طور خلاصه، تفکر پیچیدگی بر “سیستم‌های سازگار پیچیده” (Complex Adaptive Systems) و مفاهیمی چون ظهور، خودسازمان‌دهی و غیرخطیت متمرکز است، در حالی که تفکر سیستمی دامنه گسترده‌تری دارد و شامل سیستم‌های ساده، پیچیده، سخت و نرم می‌شود.

3.8.4 تفکر سیستمی یک شعار مدیریتی نیست

سوءتفاهم چهارم — و شاید خطرناک‌ترین آن‌ها — تبدیل تفکر سیستمی به یک “شعار مدیریتی” است. در دهه‌های اخیر، واژه “سیستمی” به یکی از پرکاربردترین واژه‌های ادبیات مدیریتی تبدیل شده است. مدیران از “نگاه سیستمی”، “تفکر سیستمی” و “رویکرد سیستمی” سخن می‌گویند، اما در بسیاری موارد، این سخنان به جای آنکه به تحلیل عمیق‌تری منجر شوند، به جایگزینی واژگان تبدیل می‌شوند. به بیان دیگر، زبان سیستمی جایگزین تحلیل سیستمی می‌شود.

نشانه‌های این “شعارزدگی سیستمی” عبارتند از: استفاده مکرر از واژه “سیستمی” بدون تعریف دقیق آن؛ ادعای کل‌نگری بدون ارائه تحلیل ساختاری؛ اشاره به “روابط” و “تعاملات” بدون مشخص‌کردن ماهیت آن‌ها؛ و مهم‌تر از همه، عدم تغییر واقعی در شیوه تصمیم‌گیری و اقدام. تفکر سیستمی واقعی، خود را در “تغییر رفتار” نشان می‌دهد، نه صرفاً در “تغییر واژگان”.

3.9 تفاوت تفکر سیستمی با تحلیل سیستم

“تحلیل سیستم” و “تفکر سیستمی” اغلب به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، اما تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد. تحلیل سیستم، معمولاً به مجموعه‌ای از تکنیک‌های رسمی و کمی برای تجزیه و مدل‌سازی سیستم‌ها اشاره دارد. این تکنیک‌ها شامل تحلیل ورودی-خروجی، تحلیل شبکه‌ای، برنامه‌ریزی ریاضی، شبیه‌سازی کامپیوتری و موارد مشابه است. تحلیل سیستم، ریشه در تحقیق در عملیات و مهندسی سیستم‌ها دارد و بر “دقت” و “قابلیت پیش‌بینی” تأکید می‌کند.

تفکر سیستمی، اما مفهومی گسترده‌تر و فراگیرتر است. پس تفکر سیستمی شامل تحلیل سیستم می‌شود، اما به آن محدود نمی‌ماند. حال تفکر سیستمی، علاوه بر تحلیل کمی، شامل ابعاد کیفی، تفسیری و انتقادی نیز می‌شود. تفکر سیستمی به “معنا”، “زمینه” و “ارزش‌ها” نیز توجه دارد — ابعادی که در تحلیل سیستم رسمی، معمولاً نادیده گرفته می‌شوند.

برای روشن‌شدن تفاوت، مثالی را در نظر بگیرید. فرض کنید یک بیمارستان با مشکل “افزایش خطاهای پزشکی” مواجه است. یک “تحلیلگر سیستم” ممکن است با استفاده از تکنیک‌های آماری، نرخ خطاها را اندازه‌گیری کند، عوامل مؤثر را شناسایی کند و مدلی برای کاهش خطاها ارائه دهد. یک “متفکر سیستمی”، علاوه بر این‌ها، ممکن است بپرسد: “چرا خطاهای پزشکی به عنوان یک مسئله تعریف شده‌اند؟ چه کسی این تعریف را انجام داده؟ یا چه ابعادی از مسئله — مانند فشار کاری پرستاران، فرهنگ سازمانی، یا سیاست‌های بیمه — نادیده گرفته شده است؟ پس چه کسانی از تعریف فعلی مسئله سود می‌برند؟” این پرسش‌های انتقادی، فراتر از تحلیل سیستم رسمی هستند و به حوزه تفکر سیستمی تعلق دارند.

3.10 تفاوت تفکر سیستمی با تفکر پیچیدگی

“تفکر پیچیدگی” — (Complexity Thinking) که اغلب با عنوان “علم پیچیدگی” (Complexity Science) نیز شناخته می‌شود — حوزه‌ای است که در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی با کارهای اندیشمندانی چون هالند (1995)، کافمن (1995) و پرایگوگین (1984) شکل گرفت. این حوزه بر “سیستم‌های سازگار پیچیده” (Complex Adaptive Systems) متمرکز است — سیستم‌هایی که از تعداد زیادی عامل (agent) تشکیل شده‌اند که به‌طور محلی با یکدیگر تعامل می‌کنند و رفتار کلان سیستم از این تعاملات ظهور می‌کند.

اگرچه تفکر پیچیدگی و تفکر سیستمی هم‌پوشانی زیادی دارند — هر دو بر روابط، کل‌نگری و پویایی تأکید می‌کنند — اما تفاوت‌های مهمی نیز میان آن‌ها وجود دارد:

• نخست، تفکر پیچیدگی بر “غیرخطیت” (non-linearity) و “عدم‌قطعیت” (uncertainty) تأکید بیشتری دارد. در تفکر پیچیدگی، سیستم‌ها ذاتاً غیرقابل‌پیش‌بینی هستند و نمی‌توان با مدل‌های خطی آن‌ها را توصیف کرد. تفکر سیستمی، اگرچه غیرخطیت را می‌پذیرد، اما همچنان بر “قابلیت مدل‌سازی” و “شناسایی الگوها” تأکید می‌کند.
• دوم، تفکر پیچیدگی بر “ظهور” (emergence) و “خودسازمان‌دهی” (self-organization) متمرکز است — فرایندهایی که در آن‌ها، نظم کلان بدون هدایت مرکزی شکل می‌گیرد. تفکر سیستمی، اگرچه این مفاهیم را می‌پذیرد، اما بر “طراحی” و “مداخله” نیز تأکید می‌کند.
• سوم، تفکر پیچیدگی معمولاً بر سیستم‌های طبیعی و زیستی متمرکز است، در حالی که تفکر سیستمی دامنه گسترده‌تری دارد و شامل سیستم‌های اجتماعی، سازمانی و فنی نیز می‌شود.

با این حال، مرز میان این دو حوزه به‌طور کامل روشن نیست و بسیاری از اندیشمندان، خود را در هر دو حوزه فعال می‌دانند. به بیان ریچاردسون (2008)، تفکر سیستمی و تفکر پیچیدگی را می‌توان به عنوان دو “زبان” در نظر گرفت که هر یک جنبه‌ای از واقعیت را روشن می‌کنند و در عمل، مکمل یکدیگرند.

3.11 نقد استفاده شعارگونه از “سیستمی”

همان‌گونه که در بخش 3.8.4 اشاره شد، یکی از آسیب‌های جدی در حوزه تفکر سیستمی، استفاده شعارگونه و سطحی از واژه “سیستمی” است. این آسیب، پیامدهای مهمی برای اعتبار این حوزه و اثربخشی آن در عمل دارد. در این بخش، به تحلیل این پدیده و ارائه راهکارهایی برای مقابله با آن می‌پردازیم.

نخستین نشانه شعارزدگی، استفاده مکرر از واژه “سیستمی” بدون تعریف دقیق آن است. در بسیاری از جلسات سازمانی، مدیران از “نگاه سیستمی”، “تفکر سیستمی” و “رویکرد سیستمی” سخن می‌گویند، اما وقتی از آن‌ها خواسته می‌شود که منظورشان را دقیق‌تر توضیح دهند، اغلب پاسخی روشن ندارند. این وضعیت، شبیه به وضعیت کسی است که از “دموکراسی” دفاع می‌کند بدون آنکه تعریف روشنی از آن داشته باشد.

دومین نشانه، ادعای کل‌نگری بدون ارائه تحلیل ساختاری است. کسی که می‌گوید “باید مسائل را به‌طور کلان دید” اما هیچ تحلیلی از روابط میان اجزا، ساختارها و پویایی‌ها ارائه نمی‌دهد، در واقع کل‌نگری را به یک شعار تبدیل کرده است. کل‌نگری واقعی، مستلزم تلاش فکری و روش‌شناختی جدی است.

سومین نشانه، اشاره به “روابط” و “تعاملات” بدون مشخص‌کردن ماهیت آن‌هاست. در ادبیات مدیریتی، عباراتی چون “ما باید روابط را ببینیم” یا “تعاملات میان بخش‌ها مهم است” بسیار رایج‌اند، اما اغلب بدون آنکه مشخص شود کدام روابط، از چه نوعی و با چه سازوکاری عمل می‌کنند.

چهارمین نشانه — و مهم‌ترین آن‌ها — عدم تغییر واقعی در شیوه تصمیم‌گیری و اقدام است. اگر تفکر سیستمی واقعی باشد، باید خود را در “تغییر رفتار” نشان دهد: در پرسیدن پرسش‌های متفاوت، در توجه به پیامدهای بلندمدت، در شناسایی نقاط اهرمی و در اجتناب از راه‌حل‌های سریع و سطحی. اگر این تغییرات رخ ندهد، آنچه باقی می‌ماند، فقط زبانی جدید برای توجیه رفتارهای قدیمی است.

برای مقابله با شعارزدگی، چند راهکار پیشنهاد می‌شود:

• تعریف صریح مفاهیم: هر بار که از واژه “سیستمی” استفاده می‌کنیم، باید روشن کنیم که منظورمان چیست.
• اتصال به عمل: تفکر سیستمی باید به تغییر در تصمیم‌ها و اقدامات منجر شود، نه صرفاً به تغییر در واژگان.
• پرهیز از تعمیم‌های بی‌جا: نه هر مسئله‌ای نیازمند تفکر سیستمی است و نه هر راه‌حل سیستمی برای هر مسئله‌ای مناسب است.
• پرورش فروتنی فکری: تفکر سیستمی، به دلیل پیچیدگی‌اش، مستلزم پذیرش محدودیت‌های دانش ماست. باید بپذیریم که همیشه بخش‌هایی از سیستم برای ما ناشناخته می‌ماند.

3.12 جمع‌بندی: تفکر سیستمی به عنوان یک شیوه متفاوت دیدن

در این فصل، کوشیدیم به پرسش بنیادین “تفکر سیستمی چیست و چیست نیست؟” پاسخ دهیم. دیدیم که تفکر سیستمی، برخلاف تصور رایج، یک تعریف واحد یا یک ابزار منفرد نیست. بلکه مجموعه‌ای از نگرش‌ها، زبان‌ها، روش‌ها و قابلیت‌هاست که در طول چندین دهه و در سنت‌های مختلف فکری شکل گرفته است.

تفکر سیستمی، در بنیادی‌ترین سطح، یک “شیوه دیدن” است — دیدن روابط به جای اشیا، دیدن کل‌ها به جای صرفاً اجزا، دیدن پویایی‌ها به جای وضعیت‌های ایستا، و دیدن زمینه‌ها به جای پدیده‌های منفصل. این شیوه دیدن، پیامدهای عمیقی برای فهم و عمل دارد: ما را از ساده‌سازی‌های خطرناک بازمی‌دارد، به پیامدهای بلندمدت و غیرمستقیم حساس می‌کند، و توانایی ما را برای رویارویی با مسائل پیچیده افزایش می‌دهد.

در عین حال، دیدیم که تفکر سیستمی “هر چیزی” نیست. تفکر سیستمی صرفاً کل‌نگری نیست؛ یک ابزار یا تکنیک منفرد نیست؛ مترادف با پیچیدگی نیست؛ و مهم‌تر از همه، یک شعار مدیریتی نیست. تفکر سیستمی واقعی، خود را در “تغییر رفتار” نشان می‌دهد — در پرسیدن پرسش‌های متفاوت، در توجه به پیامدهای پنهان، و در اجتناب از راه‌حل‌های سطحی.

آنچه این فصل را به فصل بعد پیوند می‌دهد، پرسشی است که در پایان فصل دوم مطرح شد و اکنون می‌توان آن را دقیق‌تر فرموله کرد: “اگر تفکر سیستمی یک شیوه دیدن است، این شیوه دیدن چه تفاوتی با شیوه‌های پیشین — به‌ویژه نگاه خطی — دارد؟” در فصل چهارم، به بررسی تفصیلی تفاوت میان “نگاه خطی” و “نگاه سیستمی” خواهیم پرداخت و نشان خواهیم داد که چرا عبور از نگاه خطی، شرط ضروری برای پرورش تفکر سیستمی است.

منابع

Ackoff, R. L. (1974). Redesigning the future: A systems approach to societal problems. Wiley.

Bertalanffy, L. von. (1968). General system theory: Foundations, development, applications. George Braziller.

Checkland, P. (1981). Systems thinking, systems practice. Wiley.

Churchman, C. W. (1968). The systems approach. Delacorte Press.

Churchman, C. W. (1979). The systems approach and its enemies. Basic Books.

Forrester, J. W. (1961). Industrial dynamics. MIT Press.

Holland, J. H. (1995). Hidden order: How adaptation builds complexity. Addison-Wesley.

Jackson, M. C. (2003). Systems thinking: Creative holism for managers. Wiley.

Kauffman, S. (1995). At home in the universe: The search for the laws of self-organization and complexity. Oxford University Press.

Meadows, D. H., Meadows, D. L., Randers, J., & Behrens, W. W. (1972). The limits to growth. Universe Books.

Midgley, G. (2000). Systemic intervention: Philosophy, methodology, and practice. Kluwer Academic/Plenum Publishers.

Prigogine, I., & Stengers, I. (1984). Order out of chaos: Man’s new dialogue with nature. Bantam Books.

Richardson, K. A. (2008). Managing complex organizations: Complexity thinking and the science and art of management. Emergence: Complexity and Organization, 10(2), 13–26.

Senge, P. M. (1990). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization. Doubleday.

Ulrich, W. (1983). Critical heuristics of social planning: A new approach to practical philosophy. Haupt.

Wiener, N. (1948). Cybernetics: Or control and communication in the animal and the machine. MIT Press.