آینده‌پژوهی راهبردی و تفکر آینده‌نگر

در این دوره می‌آموزید چگونه روندها، سیگنال‌های تغییر، عدم‌قطعیت‌ها و پیشران‌های آینده را شناسایی کرده،…
Strategic foresight pic

مدرس دوره:

دکتر محمد رضا عاطفی و دکتر حمیدرضا یزدانی

مدت زمان دوره:

2 روزه

پیشنیاز دوره:

ندارد

معرفی دوره

سازمان‌ها معمولاً تصمیم‌های مهم خود را بر اساس تجربه گذشته، اطلاعات موجود و پیش‌بینی ادامه روندهای فعلی اتخاذ می‌کنند؛ درحالی‌که تغییرات فناوری، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست‌محیطی ممکن است آینده را به مسیری کاملاً متفاوت هدایت کنند.

آینده‌پژوهی به معنای پیش‌گویی آینده نیست. آینده‌پژوهی مجموعه‌ای از نگرش‌ها، فرایندها و ابزارهای نظام‌مند برای شناسایی تغییرات، بررسی عدم‌قطعیت‌ها و تصور آینده‌های متعدد است. این رویکرد به مدیران و تصمیم‌گیران کمک می‌کند فرضیات پنهان خود درباره آینده را شناسایی کرده، فرصت‌ها و تهدیدهای نوظهور را زودتر ببینند و تصمیم‌هایی اتخاذ کنند که در برابر شرایط مختلف آینده انعطاف‌پذیرتر باشند.

در دوره «آینده‌پژوهی راهبردی و تفکر آینده‌نگر»، شرکت‌کنندگان با مفاهیم اساسی مطالعات آینده، سواد آینده، آینده‌های ممکن، باورپذیر، محتمل و مطلوب و تفاوت آینده‌پژوهی با پیش‌بینی آشنا می‌شوند. سپس فرایند اجرای یک پروژه آینده‌پژوهی را از تعریف مسئله و افق زمانی تا پویش محیطی، تحلیل روندها، شناسایی پیشران‌ها، طراحی آینده‌های بدیل و تبدیل بینش‌های آینده‌نگر به تصمیم‌های امروز فرا می‌گیرند.

دوره بر پایه یادگیری عملی و مشارکتی طراحی شده است. شرکت‌کنندگان برای یک مسئله واقعی، حوزه کسب‌وکار یا موضوع سیاستی، یک مطالعه مقدماتی آینده‌پژوهی انجام داده و خروجی‌های آن را در قالب نقشه تغییرات، آینده‌های بدیل، پیامدهای راهبردی و گزینه‌های اقدام ارائه می‌کنند.

اهداف دوره

هدف اصلی دوره، توسعه توانایی شرکت‌کنندگان برای اندیشیدن نظام‌مند درباره آینده و استفاده از روش‌های آینده‌پژوهی در تصمیم‌گیری‌های راهبردی است.

در پایان دوره انتظار می‌رود شرکت‌کنندگان بتوانند:

  • مفهوم آینده‌پژوهی و آینده‌نگری راهبردی را توضیح دهند.
  • تفاوت آینده‌پژوهی با پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و تحلیل روند را تشخیص دهند.
  • انواع آینده‌های ممکن، باورپذیر، محتمل و مطلوب را از یکدیگر تفکیک کنند.
  • فرضیات آشکار و پنهان درباره آینده را شناسایی کنند.
  • یک مسئله مناسب برای مطالعه آینده‌پژوهی تعریف کنند.
  • دامنه، افق زمانی و ذی‌نفعان مطالعه را تعیین کنند.
  • محیط پیرامونی را به‌صورت نظام‌مند پویش کنند.
  • روندها، کلان‌روندها، سیگنال‌های ضعیف و مسائل نوظهور را تشخیص دهند.
  • پیشران‌های اصلی تغییر و عدم‌قطعیت‌های کلیدی را شناسایی کنند.
  • از تفکر سیستمی برای تحلیل تعامل عوامل تغییر استفاده کنند.
  • آینده‌های بدیل را به‌صورت ساختاریافته طراحی کنند.
  • آینده مطلوب را تعریف کرده و مسیر دستیابی به آن را ترسیم کنند.
  • پیامدهای آینده‌های مختلف را برای سازمان ارزیابی کنند.
  • گزینه‌های راهبردی مقاوم و انعطاف‌پذیر تدوین کنند.
  • یک مطالعه مقدماتی آینده‌پژوهی را طراحی و اجرا کنند.

پس از اتمام این دوره می توانید

شرکت‌کنندگان پس از پایان دوره، توانایی طراحی و اجرای مقدماتی یک فرایند آینده‌پژوهی راهبردی را خواهند داشت.

مهم‌ترین دستاوردهای دوره عبارت‌اند از:

  • توسعه نگرش چندآینده‌ای و پرهیز از پیش‌بینی تک‌خطی
  • توانایی تشخیص فرضیات پنهان درباره آینده
  • توانایی تعریف مسئله و افق مطالعه
  • توانایی اجرای پویش محیطی مقدماتی
  • توانایی شناسایی روندها، سیگنال‌ها و مسائل نوظهور
  • توانایی تحلیل پیشران‌ها و عدم‌قطعیت‌ها
  • آشنایی با کاربرد تفکر سیستمی در آینده‌پژوهی
  • توانایی طراحی تصاویر اولیه از آینده‌های بدیل
  • توانایی تعریف آینده مطلوب
  • توانایی تحلیل پیامدهای آینده برای سازمان
  • توانایی تدوین گزینه‌های راهبردی مقاوم
  • آشنایی با روش نهادینه‌سازی آینده‌نگری در سازمان

خروجی عملی دوره:
یک گزارش مقدماتی آینده‌پژوهی شامل سؤال کانونی، افق زمانی، نقشه روندها و سیگنال‌ها، پیشران‌های کلیدی، آینده‌های بدیل، آینده مطلوب، پیامدهای راهبردی و پیشنهادهای اقدام.

مخاطبان این دوره

این دوره برای افراد زیر مناسب است:

  • مدیران عامل و اعضای هیئت‌مدیره
  • مدیران ارشد و میانی
  • مدیران برنامه‌ریزی و استراتژی
  • مدیران فناوری و نوآوری
  • مدیران تحقیق‌وتوسعه
  • مدیران تحول دیجیتال
  • مدیران ریسک و تداوم کسب‌وکار
  • مدیران توسعه کسب‌وکار و محصول
  • مدیران منابع انسانی و توسعه سازمانی
  • سیاست‌گذاران و مدیران بخش عمومی
  • کارشناسان آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری
  • پژوهشگران و تحلیلگران روند
  • مشاوران مدیریت و استراتژی
  • کارآفرینان و بنیان‌گذاران کسب‌وکار
  • مدیران مراکز پژوهشی و دانشگاهی
  • دانشجویان مدیریت، مهندسی صنایع، سیاست‌گذاری و MBA

سرفصل های دوره

بخش اول: مبانی آینده‌پژوهی

  • آینده‌پژوهی چیست؟
  • تاریخچه و مکاتب اصلی مطالعات آینده
  • تفاوت Futures Studies، Foresight و Forecasting
  • تفاوت پیش‌بینی، آینده‌نگری و پیش‌گویی
  • چرا آینده را نمی‌توان به‌صورت قطعی پیش‌بینی کرد؟
  • آینده به‌عنوان مجموعه‌ای از امکان‌ها
  • مفهوم عدم‌قطعیت و پیچیدگی
  • نقش آینده‌پژوهی در مدیریت، سیاست‌گذاری و نوآوری
  • کاربرد آینده‌پژوهی در سازمان‌های خصوصی، دولتی و غیرانتفاعی
  • ویژگی‌های تفکر آینده‌نگر

بخش دوم: سواد آینده و بازاندیشی فرضیات

  • مفهوم Futures Literacy
  • نقش تصاویر ذهنی آینده در تصمیم‌های امروز
  • شناسایی پیش‌فرض‌های پنهان درباره آینده
  • تفاوت آینده مورد انتظار و آینده مطلوب
  • دام‌های شناختی در اندیشیدن به آینده
  • امتداد ساده گذشته به آینده
  • جبرگرایی فناورانه
  • خوش‌بینی و بدبینی افراطی
  • محدودشدن به یک آینده واحد
  • آینده‌های محتمل، باورپذیر، ممکن و مطلوب
  • استفاده از آینده برای بازنگری زمان حال

یونسکو سواد آینده را توانایی استفاده بهتر از تصور آینده برای دیدن و بازاندیشی زمان حال می‌داند و در آزمایشگاه‌های Futures Literacy بر بررسی آینده‌های محتمل، مطلوب و بازتعریف‌شده تأکید می‌کند. UNESCO

بخش سوم: طراحی پروژه آینده‌پژوهی

  • تعریف مسئله و سؤال کانونی
  • تعیین هدف مطالعه
  • تعیین مخاطبان و کاربران نتایج
  • انتخاب موضوع و واحد تحلیل
  • تعیین محدوده جغرافیایی و موضوعی
  • انتخاب افق زمانی مناسب
  • شناسایی ذی‌نفعان
  • تعیین سطح مشارکت ذی‌نفعان
  • تشکیل تیم آینده‌پژوهی
  • انتخاب روش‌های متناسب با مسئله
  • تعیین داده‌ها و منابع موردنیاز
  • طراحی منشور پروژه آینده‌پژوهی

بخش چهارم: شناخت گذشته و وضعیت موجود

  • اهمیت تحلیل تاریخی در آینده‌پژوهی
  • شناسایی الگوهای تغییر و تداوم
  • تحلیل تحولات کلیدی گذشته
  • تعیین وضعیت پایه
  • شناسایی عوامل ساختاری
  • تحلیل نقاط عطف تاریخی
  • بررسی تصمیم‌ها و رخدادهای مسیرساز
  • مفهوم وابستگی به مسیر
  • شناسایی چرخه‌ها و الگوهای تکرارشونده
  • تفکیک تغییرات سطحی و تغییرات ساختاری
  • تدوین خط زمانی تحولات

بخش پنجم: پویش محیطی و رصد تغییرات

  • مفهوم Horizon Scanning
  • تعیین فضای جست‌وجو
  • طراحی چارچوب پویش محیطی
  • استفاده از چارچوب STEEP یا PESTEL
  • بررسی عوامل اجتماعی
  • بررسی تحولات فناوری
  • تحلیل عوامل اقتصادی
  • بررسی محیط زیست و اقلیم
  • تحلیل عوامل سیاسی و قانونی
  • انتخاب منابع اطلاعاتی معتبر
  • ثبت و طبقه‌بندی شواهد تغییر
  • ایجاد بانک سیگنال‌ها و روندها

بخش ششم: روندها، کلان‌روندها و سیگنال‌های ضعیف

  • تعریف روند
  • تفاوت روند، مد و رخداد
  • مفهوم کلان‌روند
  • روندهای نوظهور و تثبیت‌شده
  • مفهوم سیگنال ضعیف
  • شناسایی نشانه‌های اولیه تغییر
  • مسائل نوظهور
  • ناپیوستگی‌ها و تغییرات جهشی
  • رخدادهای شگفتی‌ساز و Wild Card
  • تحلیل S-Curve تغییر
  • سنجش جهت، سرعت و دامنه روند
  • ارزیابی میزان اثر و عدم‌قطعیت
  • جلوگیری از بزرگ‌نمایی روندهای زودگذر

بخش هفتم: تحلیل پیشران‌های تغییر

  • مفهوم پیشران تغییر
  • تفاوت پیشران، روند و پیامد
  • استخراج پیشران‌ها از داده‌های پویش
  • پیشران‌های مستقیم و غیرمستقیم
  • عوامل ثابت و متغیر
  • پیشران‌های داخلی و خارجی
  • تحلیل اثرات متقابل
  • ترسیم شبکه روابط میان پیشران‌ها
  • شناسایی عوامل کلیدی
  • ارزیابی میزان اثرگذاری
  • ارزیابی درجه عدم‌قطعیت
  • شناسایی عدم‌قطعیت‌های بحرانی

بخش هشتم: تفکر سیستمی در آینده‌پژوهی

  • مفهوم سیستم و مرز سیستم
  • اجزا، روابط و ساختارهای سیستم
  • روابط خطی و غیرخطی
  • حلقه‌های بازخورد
  • تأخیرهای زمانی
  • پیامدهای ناخواسته تصمیم‌ها
  • تحلیل لایه‌ای علل تغییر
  • ارتباط ساختار سیستم با رفتار آینده
  • شناسایی نقاط اهرمی
  • ترسیم نقشه علّی ساده
  • استفاده از تفکر سیستمی برای تحلیل آینده
  • جلوگیری از تحلیل تک‌عاملی

بخش نهم: الگوها و تصاویر آینده

  • مفهوم تصویر آینده
  • نقش روایت‌ها در درک آینده
  • آینده ادامه‌دار
  • آینده همراه با محدودیت یا فروپاشی
  • آینده تحول‌یافته
  • آینده منضبط یا کنترل‌شده
  • الگوهای پایه آینده‌های بدیل
  • بررسی استعاره‌ها و روایت‌های غالب
  • شناسایی آینده رسمی و آینده پنهان
  • طراحی تصاویر اولیه از آینده
  • ارزیابی انسجام و باورپذیری تصاویر آینده

بخش دهم: آشنایی با سناریوهای آینده

  • سناریو چیست و چه چیزی سناریو نیست؟
  • تفاوت سناریو با پیش‌بینی
  • نقش سناریو در شرایط عدم‌قطعیت
  • سناریوهای اکتشافی و هنجاری
  • تعیین سؤال کانونی سناریو
  • انتخاب پیشران‌های کلیدی
  • شناسایی عدم‌قطعیت‌های بحرانی
  • ایجاد منطق سناریوها
  • توصیف وضعیت هر آینده
  • تدوین روایت کوتاه سناریو
  • تعیین نشانه‌های تحقق هر سناریو
  • ارزیابی اولیه پیامدها

آموزش عمیق طراحی و اجرای سناریوها در دوره دوم این مجموعه ارائه می‌شود.

بخش یازدهم: طراحی آینده مطلوب

  • تفاوت آینده محتمل و آینده مطلوب
  • شناسایی ارزش‌ها و معیارهای مطلوبیت
  • مشارکت ذی‌نفعان در طراحی آینده
  • تدوین چشم‌انداز آینده‌نگر
  • تجسم وضعیت مطلوب
  • شناسایی تعارض میان مطلوبیت ذی‌نفعان
  • بررسی پیامدهای اخلاقی و اجتماعی
  • روش Backcasting
  • حرکت از آینده مطلوب به زمان حال
  • تعیین نقاط عطف مسیر
  • شناسایی پیش‌نیازهای تحقق آینده
  • طراحی مسیرهای جایگزین

بخش دوازدهم: تحلیل پیامدها و گزینه‌های راهبردی

  • تحلیل پیامدهای هر آینده برای سازمان
  • شناسایی فرصت‌های آینده
  • شناسایی تهدیدها و آسیب‌پذیری‌ها
  • ارزیابی تصمیم‌ها در آینده‌های مختلف
  • شناسایی گزینه‌های مقاوم
  • شناسایی گزینه‌های انعطاف‌پذیر
  • تصمیم‌های بدون پشیمانی
  • گزینه‌های مشروط به سناریو
  • تعیین علائم هشدار زودهنگام
  • تدوین شاخص‌های دیده‌بانی آینده
  • طراحی اقدامات کوتاه‌مدت و بلندمدت
  • ارتباط آینده‌پژوهی با استراتژی و نوآوری

بخش سیزدهم: فرایند جامع آینده‌پژوهی راهبردی

آشنایی با مراحل Framework Foresight:

  1. Framing: تعریف و چارچوب‌بندی مسئله
  2. Scanning: پویش محیطی و گردآوری شواهد تغییر
  3. Forecasting: طراحی و بررسی آینده‌های بدیل
  4. Visioning: تعریف آینده مطلوب
  5. Planning: تدوین گزینه‌ها و مسیرهای اقدام
  6. Acting: اجرا، پایش و یادگیری
  • ارتباط مراحل با یکدیگر
  • انتخاب ابزار مناسب در هر مرحله
  • نقش تسهیلگر آینده‌پژوهی
  • مشارکت ذی‌نفعان در فرایند
  • مدیریت داده‌ها، فرضیات و شواهد
  • ارائه نتایج به مدیران و تصمیم‌گیران

بخش چهاردهم: نهادینه‌سازی آینده‌نگری در سازمان

  • تفاوت پروژه آینده‌پژوهی و قابلیت آینده‌نگری
  • ایجاد تیم یا واحد آینده‌نگاری
  • تعیین مسئولیت‌ها و ساختار راهبری
  • ایجاد شبکه رصد محیطی
  • طراحی فرایند گزارش‌دهی
  • اتصال آینده‌پژوهی به برنامه‌ریزی استراتژیک
  • ارتباط آینده‌پژوهی با مدیریت ریسک
  • ارتباط آینده‌پژوهی با نوآوری
  • طراحی جلسات گفت‌وگوی آینده
  • به‌روزرسانی مستمر یافته‌ها
  • سنجش بلوغ آینده‌نگری سازمان
  • توسعه فرهنگ پذیرش عدم‌قطعیت

بخش پانزدهم: کارگاه عملی دوره

  • انتخاب یک مسئله واقعی
  • تعریف سؤال کانونی و افق زمانی
  • ترسیم تاریخچه و وضعیت پایه
  • اجرای پویش محیطی اولیه
  • شناسایی روندها و سیگنال‌های ضعیف
  • استخراج پیشران‌های تغییر
  • رتبه‌بندی اثر و عدم‌قطعیت
  • طراحی چند تصویر اولیه از آینده
  • تعریف آینده مطلوب
  • تحلیل پیامدهای راهبردی
  • تدوین گزینه‌های اقدام
  • ارائه و نقد خروجی گروه‌ها

ابزار های دوره

در این دوره از ابزارها و روش‌های زیر استفاده می‌شود:

  • Framework Foresight
  • Futures Literacy
  • تحلیل STEEP و PESTEL
  • Horizon Scanning
  • تحلیل روند و کلان‌روند
  • تحلیل سیگنال‌های ضعیف
  • Emerging Issues Analysis
  • ماتریس اثر و عدم‌قطعیت
  • تحلیل اثرات متقابل
  • تفکر سیستمی
  • نقشه علّی
  • Futures Wheel
  • Three Horizons
  • الگوهای پایه آینده
  • سناریوهای مقدماتی
  • Visioning
  • Backcasting
  • Wind Tunneling مقدماتی
  • PowerPoint
  • Excel
  • Miro یا ابزارهای مشابه

استفاده از نرم‌افزار تخصصی، پیش‌نیاز شرکت در دوره نیست.

منابع دوره

منابع اصلی

  1. Hines, Andy & Bishop, Peter
    Thinking about the Future: Guidelines for Strategic Foresight
    Hinesight, 2015.
  2. Hines, Andy & Bishop, Peter
    Framework Foresight: Exploring Futures the Houston Way
    Futures, Volume 51, 2013.
  3. Miller, Riel
    Transforming the Future: Anticipation in the 21st Century
    UNESCO Publishing, 2018.
  4. Bishop, Peter; Hines, Andy & Collins, Terry
    The Current State of Scenario Development: An Overview of Techniques
    Foresight, 2007.
  5. Slaughter, Richard A.
    The Knowledge Base of Futures Studies
    Foresight International.
  6. Inayatullah, Sohail
    What Works: Case Studies in the Practice of Foresight
    Tamkang University Press.

منابع و برنامه‌های معتبر

پرسش و پاسخ

آینده‌پژوهی چیست؟

آینده‌پژوهی مجموعه‌ای از نگرش‌ها و روش‌های نظام‌مند برای شناسایی تغییرات، بررسی عدم‌قطعیت‌ها و مطالعه آینده‌های ممکن، محتمل و مطلوب است.

آیا آینده‌پژوهی به معنای پیش‌بینی دقیق آینده است؟

خیر. هدف آینده‌پژوهی پیش‌گویی یک آینده قطعی نیست؛ بلکه آماده‌شدن برای چند آینده متفاوت و تصمیم‌گیری بهتر در زمان حال است.

تفاوت آینده‌پژوهی و آینده‌نگری راهبردی چیست؟

آینده‌پژوهی حوزه گسترده‌تری برای مطالعه آینده‌هاست. آینده‌نگری راهبردی بیشتر بر استفاده سازمانی از این دانش برای استراتژی، سیاست‌گذاری، نوآوری و تصمیم‌گیری تمرکز دارد.

سواد آینده چیست؟

سواد آینده توانایی تشخیص نحوه استفاده از تصورات آینده در تصمیم‌های امروز و توانایی تصور و بررسی آینده‌های متنوع است.

آیا در این دوره پیش‌بینی‌های آماری آموزش داده می‌شود؟

روش‌های کمی در سطح معرفی بررسی می‌شوند؛ اما تمرکز اصلی دوره بر آینده‌نگری راهبردی، پویش محیطی، تحلیل تغییرات و طراحی آینده‌های بدیل است.

آیا سناریونویسی در این دوره آموزش داده می‌شود؟

مبانی و یک تمرین مقدماتی سناریو ارائه می‌شود. طراحی حرفه‌ای سناریوها، روایت‌پردازی، آزمون استراتژی و اجرای کارگاه سناریو موضوع دوره دوم مجموعه است.

آیا این دوره برای صنایع خاصی طراحی شده است؟

خیر. روش‌های دوره در شرکت‌های خصوصی، سازمان‌های دولتی، مراکز پژوهشی، مؤسسات آموزشی، صنایع فناوری و سازمان‌های غیرانتفاعی قابل استفاده‌اند.

آیا شرکت در دوره پیش‌نیاز دارد؟

خیر. دوره از مفاهیم پایه آغاز می‌شود. آشنایی مقدماتی با مدیریت، استراتژی، سیاست‌گذاری یا برنامه‌ریزی می‌تواند به استفاده بهتر از مطالب کمک کند.

آیا شرکت‌کنندگان پروژه عملی انجام می‌دهند؟

بله. شرکت‌کنندگان برای یک مسئله واقعی یا مطالعه موردی، یک مطالعه مقدماتی آینده‌پژوهی انجام می‌دهند.

افق زمانی مناسب برای آینده‌پژوهی چقدر است؟

افق زمانی به موضوع، صنعت و سرعت تغییرات بستگی دارد. در برخی حوزه‌های دیجیتال ممکن است ۳ تا ۵ سال و در موضوعات اجتماعی، زیرساختی یا اقلیمی ۱۰ تا ۳۰ سال باشد.

آینده‌پژوهی چگونه به تدوین استراتژی کمک می‌کند؟

آینده‌پژوهی فرضیات استراتژی را آشکار می‌کند، فرصت‌ها و تهدیدهای نوظهور را نشان می‌دهد و امکان آزمون تصمیم‌ها در آینده‌های متفاوت را فراهم می‌سازد.

آیا شرکت در این دوره به معنی دریافت مدرک دانشگاه هیوستون یا یونسکو است؟

خیر. دوره با استفاده از منابع و چارچوب‌های معتبر بین‌المللی طراحی شده است، اما گواهی آن متعلق به برگزارکننده دوره خواهد بود.

تمایل دارید در دوره شرکت کنید؟
فرم زیر را پر کنید. ما در اسرع وقت با شما تماس خواهیم گرفت.

error: محتوا غیر قابل انتخاب و کپی است.