سناریونویسی راهبردی

در این کارگاه می‌آموزید چگونه عدم‌قطعیت‌های کلیدی را شناسایی کرده، چند سناریوی باورپذیر از آینده…
Scenario planning PIC

مدرس دوره:

دکتر محمد رضا عاطفی و دکتر حمیدرضا یزدانی

مدت زمان دوره:

2 روزه

پیشنیاز دوره:

ندارد

معرفی دوره

بسیاری از برنامه‌ها و استراتژی‌های سازمانی بر این فرض تدوین می‌شوند که آینده، ادامه نسبتاً قابل پیش‌بینی وضعیت امروز خواهد بود. اما تغییرات فناوری، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست‌محیطی می‌توانند شرایطی ایجاد کنند که فرضیات فعلی سازمان دیگر معتبر نباشند.

سناریونویسی ابزاری برای پیش‌بینی قطعی آینده نیست؛ بلکه روشی ساختاریافته برای بررسی چند آینده متفاوت، باورپذیر و مرتبط با تصمیم‌های سازمان است. سناریوها به مدیران کمک می‌کنند عدم‌قطعیت‌های کلیدی را بهتر درک کنند، فرضیات پنهان استراتژی را مورد پرسش قرار دهند و تصمیم‌هایی اتخاذ کنند که در برابر شرایط مختلف آینده مقاوم‌تر و انعطاف‌پذیرتر باشند.

در دوره «سناریونویسی راهبردی و تصمیم‌گیری در شرایط عدم‌قطعیت»، شرکت‌کنندگان فرایند کامل طراحی سناریو را از تعریف سؤال کانونی و افق زمانی تا پویش محیطی، شناسایی پیشران‌ها، انتخاب عدم‌قطعیت‌های بحرانی، ساخت منطق سناریوها و تدوین روایت‌های آینده فرا می‌گیرند.

در ادامه، شرکت‌کنندگان می‌آموزند چگونه استراتژی‌ها، پروژه‌ها و تصمیم‌های مهم را در برابر سناریوهای مختلف آزمون کرده، آسیب‌پذیری‌ها را تشخیص دهند و گزینه‌های راهبردی مقاوم، مشروط و انعطاف‌پذیر طراحی کنند.

این دوره به‌صورت کارگاهی برگزار می‌شود و شرکت‌کنندگان برای یک مسئله واقعی یا مطالعه موردی، مجموعه‌ای از سناریوهای منسجم و قابل استفاده در تصمیم‌گیری تدوین می‌کنند.

اهداف دوره

هدف اصلی دوره، توانمندسازی شرکت‌کنندگان برای طراحی سناریوهای راهبردی و استفاده از آن‌ها در تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و آزمون استراتژی است.

در پایان دوره انتظار می‌رود شرکت‌کنندگان بتوانند:

  • مفهوم سناریو و سناریونویسی راهبردی را توضیح دهند.
  • تفاوت سناریو با پیش‌بینی، چشم‌انداز و برنامه را تشخیص دهند.
  • مسئله و سؤال کانونی مناسبی برای سناریونویسی تعریف کنند.
  • دامنه، افق زمانی و ذی‌نفعان پروژه را تعیین کنند.
  • روندها، پیشران‌ها و عدم‌قطعیت‌های محیطی را شناسایی کنند.
  • عوامل قطعی و عدم‌قطعیت‌های بحرانی را از یکدیگر تفکیک کنند.
  • روابط میان پیشران‌ها را تحلیل کنند.
  • منطق مناسب برای ساخت سناریوها انتخاب کنند.
  • سناریوهای متفاوت، باورپذیر و مرتبط با تصمیم طراحی کنند.
  • روایت‌های منسجم و قابل فهم از آینده بنویسند.
  • سناریوها را با داده‌ها و شواهد پشتیبانی کنند.
  • استراتژی‌ها و تصمیم‌ها را در سناریوهای مختلف آزمون کنند.
  • گزینه‌های مقاوم، مشروط و انعطاف‌پذیر تدوین کنند.
  • علائم هشدار زودهنگام هر سناریو را تعیین کنند.
  • کارگاه سناریونویسی را طراحی و تسهیل کنند.

پس از اتمام این دوره می توانید

شرکت‌کنندگان پس از پایان دوره، توانایی طراحی و تسهیل یک پروژه سناریونویسی و استفاده از نتایج آن در تصمیم‌گیری راهبردی را خواهند داشت.

مهم‌ترین دستاوردهای دوره عبارت‌اند از:

  • توانایی تعریف سؤال کانونی مناسب
  • توانایی طراحی فرایند سناریونویسی
  • توانایی شناسایی پیشران‌ها و عدم‌قطعیت‌ها
  • توانایی طراحی منطق سناریو
  • توانایی ساخت سناریوهای متمایز و باورپذیر
  • توانایی تدوین روایت و خط زمانی
  • توانایی ارزیابی کیفیت سناریوها
  • توانایی تحلیل پیامدهای هر سناریو
  • توانایی آزمون استراتژی با روش Wind Tunneling
  • توانایی شناسایی تصمیم‌های بدون پشیمانی
  • توانایی طراحی گزینه‌های مشروط و انعطاف‌پذیر
  • توانایی تعریف علائم هشدار زودهنگام
  • توانایی تسهیل کارگاه سناریونویسی

خروجی عملی دوره:
یک مجموعه سناریوی راهبردی شامل سؤال کانونی، پیشران‌های تغییر، عدم‌قطعیت‌های بحرانی، منطق سناریوها، روایت و خط زمانی، پیامدهای سازمانی، نتایج آزمون استراتژی و علائم هشدار زودهنگام.

مخاطبان این دوره

این دوره برای افراد زیر مناسب است:

  • مدیران عامل و اعضای هیئت‌مدیره
  • مدیران ارشد و میانی
  • مدیران برنامه‌ریزی و استراتژی
  • مدیران آینده‌پژوهی و تحلیل روند
  • مدیران ریسک و تداوم کسب‌وکار
  • مدیران فناوری و نوآوری
  • مدیران تحقیق‌وتوسعه
  • مدیران سرمایه‌گذاری
  • مدیران توسعه کسب‌وکار و محصول
  • مدیران پروژه و پورتفولیو
  • سیاست‌گذاران و مدیران بخش عمومی
  • مشاوران مدیریت و استراتژی
  • پژوهشگران و تحلیلگران
  • مدیران مراکز پژوهشی و دانشگاهی
  • کارآفرینان و بنیان‌گذاران کسب‌وکار
  • دانشجویان مدیریت، مهندسی صنایع، سیاست‌گذاری و MBA

آشنایی مقدماتی با آینده‌پژوهی مفید است، اما پیش‌نیاز اجباری دوره محسوب نمی‌شود.

سرفصل های دوره

بخش اول: مبانی تفکر سناریویی

  • مفهوم عدم‌قطعیت در تصمیم‌گیری
  • محدودیت پیش‌بینی‌های تک‌خطی
  • تعریف سناریو
  • سناریو چه چیزی نیست؟
  • تفاوت سناریو با پیش‌بینی
  • تفاوت سناریو با چشم‌انداز
  • تفاوت سناریو با برنامه اقتضایی
  • نقش سناریو در آینده‌پژوهی راهبردی
  • تاریخچه سناریونویسی
  • رویکردهای Shell و Oxford
  • سناریو به‌عنوان ابزار یادگیری و گفت‌وگوی راهبردی
  • ویژگی‌های یک سناریوی مؤثر

بخش دوم: انواع سناریو

  • سناریوهای اکتشافی
  • سناریوهای هنجاری
  • سناریوهای پیش‌بینانه
  • سناریوهای مطلوب
  • سناریوهای بیرونی و محیطی
  • سناریوهای تصمیم‌محور
  • سناریوهای جهانی، صنعتی و سازمانی
  • سناریوهای کمی و کیفی
  • سناریوهای کوتاه‌مدت و بلندمدت
  • سناریوی پایه و سناریوهای جایگزین
  • معیار انتخاب نوع سناریو
  • تناسب روش سناریونویسی با مسئله

بخش سوم: تعریف مسئله و سؤال کانونی

  • تعیین هدف پروژه سناریونویسی
  • شناسایی تصمیم یا مسئله راهبردی
  • تدوین سؤال کانونی
  • تعیین کاربران سناریو
  • تعیین دامنه موضوعی
  • تعیین محدوده جغرافیایی
  • انتخاب افق زمانی
  • تعیین سطح تحلیل
  • شناسایی ذی‌نفعان
  • تعیین خروجی مورد انتظار
  • شناسایی تصمیم‌های متأثر از سناریو
  • تنظیم منشور پروژه سناریونویسی

بخش چهارم: شناخت وضعیت موجود و محیط تصمیم

  • بررسی شرایط پایه
  • تحلیل تاریخی موضوع
  • شناسایی ساختار صنعت یا حوزه
  • تحلیل بازیگران کلیدی
  • تحلیل منافع و قدرت ذی‌نفعان
  • بررسی تصمیم‌های مسیرساز گذشته
  • شناسایی فرضیات موجود سازمان
  • تحلیل عوامل نسبتاً قطعی
  • شناسایی محدودیت‌های ساختاری
  • بررسی نقاط عطف محتمل
  • تدوین خط زمانی تحول موضوع

بخش پنجم: پویش محیطی و گردآوری شواهد

  • طراحی فرایند Horizon Scanning
  • استفاده از چارچوب STEEP یا PESTEL
  • شناسایی روندها و کلان‌روندها
  • شناسایی سیگنال‌های ضعیف
  • مسائل و فناوری‌های نوظهور
  • ناپیوستگی‌ها و رخدادهای شگفتی‌ساز
  • بررسی تغییرات رفتاری و اجتماعی
  • تحلیل تحولات اقتصادی و بازار
  • بررسی تغییرات قانونی و سیاسی
  • تحلیل تحولات زیست‌محیطی
  • ارزیابی اعتبار منابع
  • ثبت شواهد و فرضیات

بخش ششم: شناسایی پیشران‌های تغییر

  • تعریف پیشران تغییر
  • تفاوت روند، پیشران و پیامد
  • استخراج پیشران‌ها از داده‌های پویش
  • پیشران‌های داخلی و خارجی
  • پیشران‌های مستقیم و غیرمستقیم
  • عوامل محلی و جهانی
  • پیشران‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت
  • دسته‌بندی و ادغام عوامل مشابه
  • تعریف روشن هر پیشران
  • بررسی شواهد پشتیبان
  • تحلیل روابط میان پیشران‌ها
  • ترسیم نقشه سیستم تغییر

بخش هفتم: تعیین عوامل قطعی و عدم‌قطعیت‌ها

  • مفهوم Predetermined Elements
  • عوامل نسبتاً قطعی آینده
  • عدم‌قطعیت‌های مهم
  • عدم‌قطعیت‌های مستقل و وابسته
  • تعیین دامنه تغییر هر عامل
  • ارزیابی میزان اثرگذاری
  • ارزیابی درجه عدم‌قطعیت
  • طراحی ماتریس اثر و عدم‌قطعیت
  • شناسایی عدم‌قطعیت‌های بحرانی
  • تحلیل اثرات متقابل
  • جلوگیری از انتخاب عوامل هم‌معنا
  • بررسی استقلال محورهای سناریو

بخش هشتم: طراحی منطق سناریوها

  • مفهوم منطق سناریو
  • روش ماتریس دو عدم‌قطعیت
  • طراحی ساختار ۲×۲
  • روش‌های استقرایی سناریونویسی
  • روش‌های قیاسی
  • تحلیل ریخت‌شناختی
  • استفاده از الگوهای پایه آینده
  • انتخاب تعداد مناسب سناریوها
  • تعیین وضعیت هر پیشران در هر سناریو
  • بررسی سازگاری درونی
  • ایجاد تمایز معنادار میان سناریوها
  • اجتناب از سناریوی خوب، بد و متوسط

بخش نهم: توسعه محتوای سناریوها

  • تعریف وضعیت آغاز و پایان
  • تعیین مسیر تحول هر سناریو
  • شناسایی رویدادهای مسیرساز
  • تعیین نقاط عطف
  • تحلیل رفتار بازیگران
  • بررسی برندگان و بازندگان احتمالی
  • تشریح شرایط اقتصادی و بازار
  • تشریح تحولات اجتماعی و سیاسی
  • بررسی نقش فناوری و محیط زیست
  • ایجاد خط زمانی سناریو
  • بررسی پیامدهای مرتبه اول و دوم
  • تکمیل جدول مشخصات سناریو

بخش دهم: روایت‌پردازی و ارائه سناریو

  • نقش روایت در فهم آینده
  • ساختار روایی سناریو
  • انتخاب نام مناسب برای سناریو
  • تدوین تیتر و پیام اصلی
  • نوشتن روایت منسجم و باورپذیر
  • استفاده از شخصیت، خبر و رویداد
  • ایجاد جزئیات بدون ادعای پیش‌بینی
  • استفاده از نمودار و خط زمانی
  • طراحی تصویر و اینفوگرافیک
  • استفاده از ویدئو یا Future Artifact
  • حفظ بی‌طرفی در روایت
  • جلوگیری از اغراق و داستان‌پردازی بی‌پشتوانه

بخش یازدهم: ارزیابی کیفیت سناریوها

  • باورپذیری سناریو
  • ارتباط با سؤال کانونی
  • تمایز میان سناریوها
  • سازگاری درونی
  • پوشش عدم‌قطعیت‌های کلیدی
  • اتکا به شواهد معتبر
  • ایجاد چالش ذهنی
  • قابلیت استفاده در تصمیم‌گیری
  • تعادل میان خلاقیت و منطق
  • بررسی سوگیری‌های تیم
  • دریافت بازخورد از متخصصان
  • اصلاح و نهایی‌سازی سناریوها

بخش دوازدهم: تحلیل پیامدهای راهبردی

  • بررسی مفهوم هر سناریو برای سازمان
  • شناسایی فرصت‌ها
  • شناسایی تهدیدها
  • شناسایی آسیب‌پذیری‌های سازمان
  • ارزیابی تغییر نیازهای مشتری
  • بررسی تغییر مدل کسب‌وکار
  • تحلیل آثار مالی و عملیاتی
  • بررسی آثار منابع انسانی و فناوری
  • تحلیل اثر بر ذی‌نفعان
  • تعیین الزامات موفقیت
  • تهیه ماتریس سناریو و پیامد
  • شناسایی مسائل نیازمند اقدام فوری

بخش سیزدهم: آزمون استراتژی با سناریوها

  • مفهوم Wind Tunneling
  • انتخاب استراتژی، سیاست یا پروژه برای آزمون
  • تعیین معیارهای ارزیابی
  • بررسی عملکرد گزینه در هر سناریو
  • شناسایی فرضیات شکننده
  • تحلیل نقاط شکست
  • ارزیابی ریسک و انعطاف‌پذیری
  • مقایسه گزینه‌های مختلف
  • اصلاح گزینه‌های آسیب‌پذیر
  • شناسایی استراتژی‌های مقاوم
  • طراحی اقدامات بدون پشیمانی
  • طراحی گزینه‌های قابل توسعه یا توقف

بخش چهاردهم: تصمیم‌گیری و تدوین گزینه‌های راهبردی

  • تصمیم‌های مشترک میان همه سناریوها
  • اقدامات بدون پشیمانی
  • اقدامات مشروط به سناریو
  • سرمایه‌گذاری‌های مرحله‌ای
  • گزینه‌های حفظ انعطاف
  • ایجاد ظرفیت‌های راهبردی
  • طراحی برنامه‌های اقتضایی
  • تعیین Triggerهای تصمیم
  • تعیین زمان ورود یا خروج
  • مدیریت سبد گزینه‌ها
  • تبدیل سناریو به دستور کار مدیریتی
  • ارتباط سناریو با برنامه استراتژیک

بخش پانزدهم: علائم هشدار زودهنگام

  • مفهوم Early Warning Indicator
  • تعیین نشانه‌های تحقق هر سناریو
  • تفکیک شاخص پیشرو و پسرو
  • تعیین منابع اطلاعاتی
  • طراحی داشبورد دیده‌بانی
  • تعیین تناوب پایش
  • تعریف آستانه هشدار
  • تعیین مسئول پایش
  • تحلیل ترکیب چند سیگنال
  • جلوگیری از واکنش به یک نشانه منفرد
  • به‌روزرسانی سناریوها
  • اتصال پایش به تصمیم‌های مدیریتی

بخش شانزدهم: طراحی و تسهیل کارگاه سناریونویسی

  • طراحی فرایند مشارکتی
  • انتخاب ترکیب مناسب شرکت‌کنندگان
  • مشارکت مدیران، متخصصان و ذی‌نفعان
  • تهیه پیش‌مطالعات
  • طراحی دستور جلسه
  • تکنیک‌های ایده‌پردازی
  • مدیریت اختلاف‌نظر
  • جلوگیری از سلطه افراد قدرتمند
  • مدیریت سوگیری و تفکر گروهی
  • ایجاد گفت‌وگوی راهبردی
  • ثبت داده‌ها و تصمیم‌ها
  • نقش تسهیلگر سناریو

بخش هفدهم: نهادینه‌سازی سناریو در سازمان

  • سناریونویسی به‌عنوان فرایند مستمر
  • ارتباط سناریو با مدیریت استراتژی
  • ارتباط با مدیریت ریسک
  • ارتباط با نوآوری و تحقیق‌وتوسعه
  • ارتباط با بودجه و سرمایه‌گذاری
  • استفاده در مدیریت پورتفولیو
  • استفاده در توسعه سرمایه انسانی
  • تشکیل تیم رصد و سناریو
  • تعیین دوره بازنگری سناریوها
  • برگزاری گفت‌وگوهای دوره‌ای آینده
  • ثبت یادگیری‌های سازمانی
  • ارزیابی اثربخشی سناریوها

بخش هجدهم: کارگاه عملی دوره

  • انتخاب مسئله یا تصمیم واقعی
  • تدوین سؤال کانونی
  • تعیین افق زمانی
  • تحلیل وضعیت پایه
  • پویش محیطی اولیه
  • استخراج پیشران‌های تغییر
  • رتبه‌بندی اثر و عدم‌قطعیت
  • انتخاب عدم‌قطعیت‌های بحرانی
  • طراحی منطق سناریوها
  • تدوین چهار سناریوی اولیه
  • توسعه روایت و خط زمانی
  • تحلیل پیامدهای سازمانی
  • آزمون یک تصمیم یا استراتژی
  • طراحی گزینه‌های مقاوم
  • تعیین علائم هشدار زودهنگام
  • ارائه و اصلاح خروجی گروه‌ها

ابزار های دوره

در دوره از ابزارها و روش‌های زیر استفاده می‌شود:

  • Oxford Scenario Planning Approach
  • Shell Scenario Planning
  • Horizon Scanning
  • تحلیل STEEP و PESTEL
  • تحلیل روند و سیگنال‌های ضعیف
  • ماتریس اثر و عدم‌قطعیت
  • تحلیل اثرات متقابل
  • نقشه پیشران‌ها
  • ماتریس ۲×۲ سناریو
  • تحلیل ریخت‌شناختی
  • الگوهای پایه آینده
  • Scenario Narrative
  • Timeline Development
  • Futures Wheel
  • Implications Analysis
  • Wind Tunneling
  • Robust Strategy Analysis
  • Early Warning Indicators
  • PowerPoint
  • Excel
  • Miro یا ابزارهای مشابه

استفاده از نرم‌افزار تخصصی پیش‌نیاز دوره نیست.

منابع دوره

منابع اصلی

  1. Ramírez, Rafael & Wilkinson, Angela
    Strategic Reframing: The Oxford Scenario Planning Approach
    Oxford University Press, 2016.
  2. van der Heijden, Kees
    Scenarios: The Art of Strategic Conversation
    Wiley, 2005.
  3. Schwartz, Peter
    The Art of the Long View: Planning for the Future in an Uncertain World
    Currency Doubleday.
  4. Schoemaker, Paul J. H.
    Scenario Planning: A Tool for Strategic Thinking
    Sloan Management Review, 1995.
  5. Ringland, Gill
    Scenario Planning: Managing for the Future
    Wiley.
  6. Bishop, Peter; Hines, Andy & Collins, Terry
    The Current State of Scenario Development: An Overview of Techniques
    Foresight, 2007.

منابع و برنامه‌های معتبر

پرسش و پاسخ

سناریونویسی چیست؟

سناریونویسی فرایندی ساختاریافته برای طراحی چند آینده متفاوت و باورپذیر است تا تصمیم‌ها و استراتژی‌های امروز در شرایط مختلف آینده بررسی شوند.

آیا سناریو همان پیش‌بینی آینده است؟

خیر. پیش‌بینی معمولاً یک نتیجه محتمل را مطرح می‌کند؛ اما سناریونویسی چند آینده متفاوت را بررسی می‌کند و مدعی نیست کدام‌یک حتماً اتفاق خواهد افتاد.

آیا سناریو باید شامل آینده خوش‌بینانه و بدبینانه باشد؟

الزاماً خیر. سناریوهای حرفه‌ای باید از نظر ساختاری متفاوت باشند. تقسیم‌بندی ساده خوب، بد و متوسط معمولاً پیچیدگی آینده را به‌درستی منعکس نمی‌کند.

تفاوت سناریو و چشم‌انداز چیست؟

سناریو مجموعه‌ای از آینده‌های باورپذیر است که ممکن است خارج از کنترل سازمان باشند. چشم‌انداز، آینده مطلوبی است که سازمان قصد دارد برای تحقق آن تلاش کند.

چند سناریو باید طراحی شود؟

معمولاً سه یا چهار سناریو برای ایجاد تنوع کافی و حفظ قابلیت استفاده مناسب است؛ اما تعداد نهایی به مسئله و روش انتخاب‌شده بستگی دارد.

افق زمانی مناسب سناریو چقدر است؟

افق زمانی باید آن‌قدر بلند باشد که عدم‌قطعیت‌های مهم فرصت آشکارشدن پیدا کنند. این افق ممکن است برای یک صنعت دیجیتال ۳ تا ۵ سال و برای مسائل زیرساختی یا سیاستی ۱۰ تا ۳۰ سال باشد.

چه کسانی باید در سناریونویسی مشارکت کنند؟

ترکیبی از مدیران، متخصصان، افراد خارج از حوزه، نمایندگان ذی‌نفعان و تصمیم‌گیران باید حضور داشته باشند تا دیدگاه‌های متنوع وارد فرایند شود.

Wind Tunneling چیست؟

روشی برای آزمون یک استراتژی، سیاست، پروژه یا تصمیم در برابر سناریوهای مختلف است تا نقاط قوت، ضعف و آسیب‌پذیری آن مشخص شود.

آیا سناریوها باید به اعداد و مدل‌های کمی متکی باشند؟

سناریوها می‌توانند کیفی، کمی یا ترکیبی باشند. داده‌های کمی باید به انسجام و اعتبار سناریو کمک کنند، اما به‌تنهایی جایگزین تحلیل روابط و عدم‌قطعیت‌ها نمی‌شوند.

سناریوها هر چند وقت یک‌بار باید بازنگری شوند؟

بهتر است علائم هشدار به‌صورت مستمر پایش شوند و سناریوها پس از تغییرات مهم یا در دوره‌های تعیین‌شده مورد بازنگری قرار گیرند.

آیا در این دوره سناریوی واقعی طراحی می‌شود؟

بله. شرکت‌کنندگان برای یک مسئله واقعی یا مطالعه موردی، مجموعه‌ای از سناریوهای راهبردی و پیامدهای آن‌ها را تدوین می‌کنند.

آیا گواهی دوره متعلق به دانشگاه آکسفورد است؟

خیر. محتوای دوره با الهام از منابع و رویکردهای معتبر بین‌المللی طراحی شده است، اما گواهی آن متعلق به برگزارکننده خواهد بود.

تمایل دارید در دوره شرکت کنید؟
فرم زیر را پر کنید. ما در اسرع وقت با شما تماس خواهیم گرفت.

error: محتوا غیر قابل انتخاب و کپی است.